Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Rosyjski kosmodrom uszkodzony po wspólnym starcie ze Stanami Zjednoczonymi. Co się stało w Kazachstanie?
Kosmos to jedno z ostatnich pól współpracy Stanów Zjednoczonych z Rosją po wybuchu wojny w Ukrainie. W zeszły czwartek trzyosobowa amerykańsko-rosyjska załoga wystartowała z rosyjskiego kosmodromu w Kazachstanie, jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Astronauci są już na orbicie, ale co się stało na Ziemi i na czym polega ta niecodzienna kooperacja?
Rosyjska platforma startowa została uszkodzona w wyniku startu misji „Sojuz” z rosyjskimi i amerykańskimi astronautami na pokładzie. Rosyjski program kosmiczny od lat zmaga się z chronicznym brakiem funduszy i skandalami korupcyjnymi. Rosyjska myśl techniczna na podbój kosmosu Radziecki program kosmiczny przez lata był powodem narodowej dumy Rosjan. To jednak przeszłość: w ostatnich latach brak było spektakularnych sukcesów, a agencja Roskosmos jest obecnie w kryzysie. Odmianę przynieść miała misja „Sojuz” – to nazwa mająca dosyć jednoznaczne skojarzenia w Polsce – podczas której trzech astronautów: reprezentujący NASA Chris Williams oraz Siergiej Kud-Swierczow i Siergiej Mikajew z Roskosmosu wyruszyło na 8-miesięczny pobyt na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. I chociaż faktycznie udało im się tam dolecieć, to kosmodrom Bajkonur w Kazachstanie – z którego startowali – został poważnie uszkodzony. Koniec lotów z kosmodromu w Kazachstanie – Stwierdzono uszkodzenie szeregu elementów platformy startowej – poinformował Roskosmos w mediach społecznościowych. Przedstawiciele organizacji dodają, że części wszystkie uszkodzone części zostaną wymienione w najbliższej przyszłości. Mamy jednak doświadczenie w nietraktowaniu słów rosyjskich oficjeli zbyt poważnie. Rosyjscy blogerzy zajmujący się tematyką kosmiczną uważają, że Roskosmos przez dłuższy czas nie będzie mógł przeprowadzać startów w kosmos, a miejsce startu zostało uszkodzone bardziej poważnie, niż władze chcą przyznać. Czemu amerykańscy astronauci współpracują z Rosją? Chris Williams – przedstawiciel NASA na misji – wyruszył w kosmos z Rosjanami, by przeprowadzić badania naukowe i pokazy technologiczne, których celem jest przyspieszenie eksploracji kosmosu przez człowieka oraz poprawa życia na Ziemi. To amerykański fizyk medyczny. Pełni rolę inżyniera pokładowego i jest członkiem Ekspedycji 74. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej obecni są już astronauci NASA Mike Fincke, Zena Cardman i Jonny Kim, astronauta Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej Kimiya Yui oraz rosyjscy kosmonauci Siergiej Ryżykow, Aleksiej Zubricki i Oleg Płatonow. Chociaż wspólne loty nacji podbijających kosmos nie są niczym nowym, to jednak w ramach serii sankcji nałożonych na Rosję po ataku w 2022 roku wiele krajów zachodnich zakończyło współpracę z Roskosmosem. Nie należą jednak do nich Stany Zjednoczone. Źródła: Reuters, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bucza stała się symbolem tragedii, ale także walki o sprawiedliwość. Agresorów czeka kara
Do marca 2022 roku Bucza była spokojnym, zielonym miastem w obwodzie kijowskim, cenionym za czyste powietrze i komfortowe warunki życia. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę stała się sceną niewyobrażalnego dramatu. W kwietniu świat obieg tragiczny obraz leżących na ulicach ciał, masowych grobów i zniszczonego sprzętu wojskowego. Obraz, który na zawsze wrył się w globalną świadomość. 33-dniowa okupacja zmieniła Buczę w trwały symbol brutalności imperialnej agresji.
Spis treści: Narodziny letniska 33 dni koszmaru Dowody obaliły rosyjską propagandę Kręta droga do sprawiedliwości Bucza znajduje się w obwodzie kijowskim, w odległości około 34 km na północny zachód od stolicy Ukrainy. Rozpościera się nad niewielkimi rzekami, Buczą i Rokaczem – dopływami Irpienia. Jej strategiczne znaczenie podkreśla przebiegająca przez miasto międzynarodowa droga M07, łącząca Kijów z granicą polską w Jagodzinie. Przed inwazją, na powierzchni 26,57 kilometra kwadratowego mieszkało około 36 tys. osób. Narodziny letniska Na miejscu dzisiejszej Buczy istniała wieś Jabłuńka. Najstarsze wzmianki na jej temat są datowane na 1630 rok. Początek nowoczesnej Buczy jest nierozerwalnie związany z postępem technologicznym końca XIX wieku. Momentem zwrotnym była budowa linii kolejowej Kijów-Kowel w 1898 roku. Wokół nowo powstałej stacji kolejowej, nazwanej od pobliskiej rzeki Buczą, zaczęli osiedlać się pracownicy kolei. Szybko docenili malownicze krajobrazy i doskonałą jakość powietrza, co przyciągnęło uwagę kijowskiej burżuazji i urzędników. Bucza przekształciła się w popularny kurort i osadę dacz, gdzie elita stolicy wznosiła swoje domy letniskowe. Wiek transformacji Niewielka osada zaczęła się rozwijać w XX stuleciu. W 1938 roku Bucza otrzymała status osiedla typu miejskiego. Prawdziwy przełom nastąpił jednak już w niepodległej Ukrainie. 9 lutego 2006 roku otrzymała prawa miejskie, które weszły w życie 1 stycznia 2007 roku, co przypieczętowało jej status jako dynamicznie rozwijającego się, nowoczesnego ośrodka podkijowskiego. 33 dni koszmaru Gdy 24 lutego 2022 roku rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja Rosji, Bucza znalazła się na jednej z głównych osi natarcia na Kijów. Już 27 lutego w mieście rozgorzały ciężkie walki, podczas których siły ukraińskie zniszczyły dużą kolumnę rosyjskiego sprzętu. Mimo zaciekłego oporu, do 5 marca siły rosyjskie przejęły pełną kontrolę nad miastem. Okupację prowadziły jednostki należące m.in. do 35. i 36. Armii Wschodniego Okręgu Wojskowego i elitarne dywizje powietrznodesantowe. Rozpoczął się okres terroru, który mer miasta, Anatolij Fedoruk, określił później jako „koszmar”. Najeźdźcy dopuścili się niewyobrażalnych czynów 31 marca, po wyzwoleniu miasta, światło dzienne ujrzały dowody systematycznych zbrodni, które zostały drobiazgowo udokumentowane przez międzynarodowe organizacje praw człowieka, śledczych i dziennikarzy. Najbardziej wstrząsającym i najcharakterystyczniejszym obrazem z Buczy stały się ciała cywilów ze związanymi z tyłu rękami, uśmierconych strzałem w tył głowy z bliskiej odległości. Human Rights Watch udokumentowało między innymi przypadek egzekucji grupy mężczyzn schwytanych 4 marca. Mieszkańcy ginęli bez żadnego powodu, wielu podczas wykonywania codziennych czynności. Raporty potwierdzają również wykorzystywanie cywilów jako żywych tarcz. Świadkowie i ocaleni opisywali systematyczne tortury, których dopuszczali się rosyjscy żołnierze. Okupacji towarzyszyły masowe grabieże domów i mieszkań. Rosyjscy żołnierze kradli wszystko, od biżuterii i telewizorów po sprzęt AGD, często dewastując przy tym nieruchomości. Ten niewyobrażalny akt przemocy nie był wynikiem chaosu czy załamania dyscypliny. Wiele dowodów wskazuje na systematyczny charakter rosyjskich działań. Relacje świadków opisują, jak żołnierze chodzili od drzwi do drzwi, sprawdzali dokumenty i telefony, poszukując byłych wojskowych, aktywistów lub osób z patriotycznymi tatuażami. Ukierunkowana eliminacja członków lokalnej obrony terytorialnej sugeruje, że była to celowa strategia „filtracji” – brutalna metoda pacyfikacji, znana z innych konfliktów prowadzonych przez Rosję, mająca na celu sterroryzowanie ludności i zdławienie wszelkiego potencjalnego oporu w zarodku. Epicentrum wydarzeń Symbolicznym epicentrum dramatycznych wydarzeń stała się ulica Jabłońska, przez media określana mianem „ulicy śmierci”. To właśnie tam, po wyzwoleniu, znaleziono najwięcej ciał. W toku dziennikarskich śledztw, wykorzystujących nagrania z monitoringu i dronów, zrekonstruowano przebieg wydarzeń, pokazując, jak rosyjscy żołnierze prowadzili cywilów na śmierć. Jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków jest egzekucja członków samoobrony terytorialnej przy budynku biurowym na ulicy Jabłońskiej 144. Z ustaleń dziennikarzy „The New York Times” wynika, że po doprowadzeniu na dziedziniec biurowca, mężczyźni zostali zmuszeni do położenia się na ziemi. Rosjanie przeszukali zatrzymanych (z relacji świadków wynika, że szukali tatuaży wskazujących na wojskową przynależność), następnie zaprowadzili ich za budynek. Wówczas rozległy się strzały. Dowody obaliły rosyjską propagandę Dzięki zebranym dowodom, w tym porzuconym dokumentom wojskowym i analizie OSINT (wywiadu z otwartych źródeł), udało się zidentyfikować konkretne jednostki odpowiedzialne za zbrodnie. Najczęściej wymieniane są 64. Samodzielna Brygada Strzelców Zmotoryzowanych i 234. Gwardyjski Pułk Desantowo-Szturmowy z Pskowa. Kluczowe okazały się również dowody kryminalistyczne. Śledczy Amnesty International znaleźli na miejscach zbrodni łuski i pociski przeciwpancerne 7N12 kalibru 9x39 mm. Jest to amunicja specjalistyczna, używana w karabinach AS Wał i WSS Wintoriez, które znajdują się na wyposażeniu elitarnych rosyjskich jednostek, takich jak WDW i Specnaz, a których nie używa armia ukraińska. Skrupulatna praca analityków, dziennikarzy śledczych i ekspertów kryminalistycznych odegrała kluczową rolę w walce z dezinformacją. Natychmiast po ujawnieniu zbrodni, Rosja rozpoczęła kampanię propagandową, twierdząc, że wydarzenia z Buczy były „mistyfikacją” lub „inscenizacją”, przygotowaną przez Ukrainę. Jednak twarde, weryfikowalne dowody – zdjęcia satelitarne potwierdzające obecność ciał na ulicach w czasie, gdy miasto kontrolowali Rosjanie, i specjalistyczna amunicja – stworzyły niepodważalny zapis faktów, budując solidny fundament pod przyszłe procesy sądowe i ustanawiając nowy standard dla dokumentowania zbrodni wojennych w XXI wieku. Tragedia okupacji Ocaleni mieszkańcy opowiadali o ciągłym strachu, życiu w piwnicach bez prądu, wody i jedzenia. Posiadanie telefonu komórkowego, zwłaszcza ze zdjęciem zniszczonego rosyjskiego sprzętu, mogło być wyrokiem śmierci. W obliczu głodu, ludzie zmuszeni byli jeść karmę dla psów. Wstrząsające relacje mówią o konieczności grzebania sąsiadów i bliskich w prowizorycznych, płytkich grobach na własnych podwórkach, ponieważ stały ostrzał uniemożliwiał godny pochówek. Kręta droga do sprawiedliwości Odpowiedzialność za zbrodnie w Buczy jest ścigana dwutorowo. Z jednej strony, mamy powolny, za to fundamentalny proces międzynarodowy, prowadzony przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze, który koncentruje się na odpowiedzialności dowódców i najwyższych urzędników. Z drugiej, ukraiński wymiar sprawiedliwości prowadzi setki własnych dochodzeń, identyfikując i skazując, często zaocznie, poszczególnych rosyjskich żołnierzy. Ta dwutorowa strategia, wspierana przez międzynarodowe zespoły śledcze, zwiększa szansę na pociągnięcie winnych do odpowiedzialności na wszystkich szczeblach. W debacie publicznej i politycznej natychmiast pojawiło się pytanie: czy wydarzenia w Buczy noszą znamiona ludobójstwa? Parlamenty Ukrainy, Polski, Kanady i kilku innych państw oficjalnie uznały, że działania Rosji noszą znamiona takiego czynu. Jednak z perspektywy prawa międzynarodowego, udowodnienie tego jest niezwykle trudne. Proces ten wymaga nie tylko potwierdzenia masowych zbrodni, ale również szczególnego zamiaru zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej. Choć rosyjskie działania w Buczy bez wątpienia kwalifikują się jako zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości, ostateczne rozstrzygnięcie najważniejszych kwestii będzie należeć do międzynarodowych trybunałów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaskakujący trop z wileńskiego cmentarza. Naukowcy już wiedzą, to tak naprawdę „pokonało” wielką armię Napoleona
Wielka Armia Napoleona, licząca setki tysięcy żołnierzy, miała podbić Rosję. Zamiast triumfu nadszedł dramatyczny odwrót i tysiące zgonów. Czy to możliwe, że śmierć żołnierzy miała inne przyczyny niż dotąd sądzono? To zagadnienie w nowym świetle ukazały badania genetyczne.
Napoleon zaatakował w 182 roku Rosję olbrzymimi siłami. Zebrał ponad 400 tysięcy żołnierzy i 1300 armat. Wśród tych wojskowych było aż 98 tysięcy Polaków. Napoleon Bonaparte nie był przygotowany na długą kampanię. Liczył, że skłoni cara Aleksandra I do szybkiej kapitulacji. Co dobiło Wielką Armię? Rosjanie mieli dwukrotnie mniejsze siły. Cofnęli się w głąb kraju i pozostawili po sobie spaloną ziemię. Opuścili nawet stolicę, Moskwę. Francuzom nie udało się rozbić sił rosyjskich, a car Aleksander nie poddał się. Napoleon podjął więc decyzję o odwrocie armii. I wtedy rozpoczął się dramat wojsk francuskich. Nie były one przygotowane na marsz na zachód, a sprawę pogorszyła wczesna zima. Dodatkowo zaczęły się szerzyć choroby zakaźne. Od lat naukowcy spierają się, jaki patogen rozpowszechnił się wśród armii Napoleona. Długo sądzono, że był to głównie tyfus, albo gorączka okopowa. Tę pierwszą chorobę wywołuje Rickettsia prowazekii, a drugi – Bartonella quintana Dowodami na powszechność tych chorób wśród żołnierzy Napoleona wracających z Moskwy były historyczne opisy objawów i analizy DNA, ale dość krótkich fragmentów, co nie dawało jednoznacznych dowodów. Nowe badania – nowe nadzieje Laboratoria analizujące kopalne DNA radzą sobie coraz lepiej z próbkami i można z nich „wycisnąć” coraz więcej informacji. Naukowcy z Instytutu Pasteura we Francji przeprowadzili analizę genetyczną szczątków byłych żołnierzy, którzy wycofali się z Rosji w 1812 roku. Wyekstrahowali i przeanalizowali DNA 13 żołnierzy armii napoleońskiej ekshumowanych w Wilnie na Litwie w 2002 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez zespół Uniwersytetu Aix-Marseille, specjalizujący się w archeoantropologii. Wnioski opublikowali na łamach „Current Biology”. Nowe patogeny na horyzoncie Ekspertom udało się wykryć w badanych szczątkach dwa patogeny: Salmonella enterica Paratyphi C – to patogen wywołujący dur rzekomy. Choroba przenosi się na człowieka przez żywność lub wodę skażoną zakażonym kałem. Objawami są: gorączka, ból głowy, wysypka, osłabienie i biegunka. Borrelia recurrentis – to patogen wywołujący gorączkę powrotną (dur powrotny), która jest przenoszona przez wszy odzieżowe. Choroba ta co prawda nie była zawsze śmiertelna, ale powodowała poważne osłabienie. Odkrycia te sugerują, że te wcześniej umykające naukowcom choroby przyczyniły się do zagłady Wielkiej Armii podczas odwrotu w 1812 roku. Część żołnierzy mogła cierpieć jednocześnie na obie, co mogło przyczynić się do pogorszenia ich stanu, zwłaszcza że byli oni już osłabieni zimnem, głodem i kiepskimi warunkami sanitarnymi. Na wileńskiej nekropolii pochowano kilka tysięcy żołnierzy napoleońskich. Badacze liczą, że uda się pobrać próbki z większej liczby kości tak, aby ich analizy były bardziej wiarygodne. Jednak – co ważne – w próbie kilkunastu osób do tej pory nie wykryto patogenów powodujących tyfus. A to on miał zdziesiątkować armię „małego kaprala”. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niepokorny Sewastopol – serce Krymu i najważniejszy port nad Morzem Czarnym
Sewastopol to miasto o wyjątkowym znaczeniu – zarówno historycznym, jak i strategicznym. Poznaj kluczowe fakty dotyczące powstania Sewastopola, statusu prawnego oraz wpływu na relacje międzynarodowe, szczególnie w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.
Spis treści: Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Miasto Sewastopol, usytuowane na południowym wybrzeżu Półwyspu Krymskiego, od lat pozostaje jednym z najbardziej strategicznych punktów na mapie Europy Wschodniej. Znane z burzliwej historii i kluczowej roli wojskowej, jest nie tylko symbolem dawnych konfliktów, lecz także współczesnym przedmiotem rosyjskiej agresji na Ukrainę. Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Początki i rozwój Sewastopola od XVIII wieku Sewastopol powstał w 1783 roku, krótko po aneksji Krymu przez Imperium Rosyjskie. Miasto zostało założone jako główny port wojenny oraz baza strategiczna dla nowo utworzonej Floty Czarnomorskiej. Lokalizacja na skalistym wybrzeżu południowego Krymu zapewniała Sewastopolowi wyjątkowe warunki do rozwoju infrastruktury wojskowej i morskiej. W krótkim czasie miasto stało się symbolem rosyjskiej polityki imperialnej nad Morzem Czarnym. Wraz z rozwojem miasta osiedlała się tu liczna ludność rosyjska, ukraińska i tatarska, co nadawało mu wielokulturowy charakter. Z czasem Sewastopol, obok Odessy, stał się jednym z najważniejszych portów czarnomorskich w imperium rosyjskim, przyciągając inwestycje i wpływając na rozwój infrastruktury Krymu. Wojna krymska i II wojna światowa – kluczowe momenty w historii miasta W połowie XIX wieku Sewastopol zyskał międzynarodowy rozgłos za sprawą wojny krymskiej (1853–1856), kiedy to miasto przez 349 dni było oblegane przez koalicję wojsk brytyjskich, francuskich, osmańskich i piemonckich. Obronę Sewastopola uznano za jeden z symboli wojny, a jej dramatyczne okoliczności odcisnęły trwałe piętno na lokalnej pamięci historycznej. Upadek miasta oznaczał początek przemian geopolitycznych w regionie Morza Czarnego. Podczas II wojny światowej Sewastopol był jednym z głównych punktów oporu Armii Czerwonej podczas niemieckiej ofensywy na Krym. Miasto przez 250 dni stawiało opór, zanim zostało zdobyte przez wojska niemieckie w 1942 roku. Po wyzwoleniu przez Armię Czerwoną w 1944 roku Sewastopol został uhonorowany tytułem „Miasta Bohatera” za niezwykłą wytrwałość obrońców. W XX wieku miasto, będące siedzibą radzieckiej Floty Czarnomorskiej, pozostawało zamknięte dla obcokrajowców aż do upadku ZSRR. Po 1991 roku, w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego, Sewastopol wraz z Krymem stał się częścią niepodległej Ukrainy. Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Aneksja Krymu i referendum z 2014 roku Przełomowym momentem w najnowszej historii Sewastopola stała się aneksja Krymu przez Federację Rosyjską w marcu 2014 roku. Po obaleniu prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza i rozpoczęciu protestów na Ukrainie, rosyjskie wojska zajęły kluczowe obiekty na półwyspie, a następnie przeprowadzono nieuznawane przez społeczność międzynarodową referendum. Zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za przyłączeniem Krymu (wraz z Sewastopolem) do Rosji, co 18 marca 2014 roku ogłoszono jako fakt dokonany przez Kreml. W świetle prawa międzynarodowego działania te uznano za nielegalne i sprzeczne z zasadą integralności terytorialnej Ukrainy. ONZ, Unia Europejska oraz większość państw świata nie uznają suwerenności Rosji nad Krymem i Sewastopolem. W licznych rezolucjach potępiono przemoc oraz naruszenie granic Ukrainy. Stanowisko Ukrainy i społeczności międzynarodowej wobec Sewastopola Ukraina, powołując się na postanowienia Konstytucji oraz liczne umowy międzynarodowe (w tym Memorandum Budapeszteńskie z 1994 roku), uznaje Krym i Sewastopol za część swojego terytorium. Polityka państwa opiera się na dążeniu do pokojowego odzyskania tych ziem oraz potępieniu wszelkich prób naruszenia jej suwerenności. Stanowisko społeczności międzynarodowej jest jednoznaczne – aneksja Sewastopola została określona mianem rażącego naruszenia prawa międzynarodowego, a wobec Rosji wprowadzono sankcje polityczne i gospodarcze. Mimo tych działań, w praktyce Federacja Rosyjska sprawuje pełną kontrolę nad Krymem i Sewastopolem, utrzymując tam rozbudowaną infrastrukturę wojskową oraz administracyjną. Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Baza Floty Czarnomorskiej i rola militarna miasta Jednym z najważniejszych elementów decydujących o pozycji Sewastopola jest obecność Floty Czarnomorskiej. Miasto od ponad dwóch wieków stanowi centrum operacji morskich Rosji (wcześniej Związku Radzieckiego) na Morzu Czarnym, pełniąc funkcję największej bazy wojennej w regionie. Dzięki portom, stoczniom oraz zapleczu logistycznemu Sewastopol ma być kluczowym punktem projekcji siły militarnej Rosji, pozwalającym na szybkie reagowanie na wydarzenia w rejonie Morza Czarnego, Kaukazu i Bliskiego Wschodu. W praktyce obecność Floty Czarnomorskiej stanowi także czynnik wzmacniający kontrolę nad żeglugą, bezpieczeństwem energetycznym oraz wpływami politycznymi w regionie. W ocenie badaczy Uniwersytetu Warszawskiego – miasto pozostaje ważnym narzędziem nacisku w relacjach z państwami ościennymi i NATO. Wpływ Sewastopola na stosunki ukraińsko-rosyjskie i bezpieczeństwo Europy Status Sewastopola ma kluczowe znaczenie dla relacji ukraińsko-rosyjskich. Jeszcze przed 2014 rokiem stacjonowanie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej budziło różne emocje zarówno wśród Ukraińców, jak i Rosjan. Dla Moskwy obecność floty była kwestią prestiżu oraz gwarancją bezpieczeństwa południowych granic kraju. Dla Ukrainy – źródłem niepokoju i konfliktów dotyczących podziału majątku, dostępu do portów czy warunków dzierżawy baz. Po aneksji Krymu relacje uległy gwałtownemu pogorszeniu. Międzynarodowe instytucje (ONZ, OBWE, UE) oraz wiele państw Zachodu ostrzega przed możliwością eskalacji konfliktu i destabilizacji regionu. Sewastopol i Krym stały się areną rywalizacji o wpływy i kontrolę, a spór o ich przynależność przekłada się na napięcia geopolityczne w skali globalnej. W kontekście bezpieczeństwa Europy Sewastopol odgrywa rolę punktu strategicznego umożliwiającego Rosji szybki dostęp do Morza Śródziemnego, a tym samym wpływanie na szlaki handlowe, energetyczne i militarne całego kontynentu. To właśnie dlatego miasto pozostaje jednym z najważniejszych punktów zapalnych współczesnej polityki międzynarodowej. Źródła: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Archipelag konfliktu. Jak Wyspy Kurylskie stały się zarzewiem sporów rosyjsko-japońskich
Wyspy Kurylskie to wulkaniczny archipelag łączący geograficznie Japonię z Rosją. Od ostatnich trzech wieków jest to terytorium sporne. Właśnie przez południowe Wyspy Kurylskie lub, jak nazywa się je w Japonii, Terytoria Północne, Rosja i Japonia do dziś nie podpisały traktatu pokojowego po drugiej wojnie światowej.
Spis treści: Powstanie Wysp Kurylskich W pierścieniu ognia Ajnowie na Kurylach Między Rosją a Japonią Znajdujący się między Hokkaido a Kamczatką, długi na 1200 kilometrów wulkaniczny archipelag liczy 56 wysp o łącznej powierzchni ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Jest to niewiele mniej niż obszar Libanu. Na tym terenie mieszka około 20 tysięcy ludzi, głównie pracowników wielkich rosyjskich przetwórni rybnych. Bo wyspy te, poza znaczeniem strategicznym, są miejscem zaopatrzenia w ryby ogromnego terytorium rosyjskiego. Powstanie Wysp Kurylskich Archipelag Kurylski jest centralną częścią łuku wyspowego Kuryle–Kamczatka, obejmującego wschodnie Hokkaido, Wyspy Kurylskie oraz południową Kamczatkę. Składa się on z dwóch głównych grzbietów: Małego Grzbietu Kurylskiego i Wielkiego Grzbietu Kurylskiego. Mały Grzbiet obejmuje Półwysep Nemuro we wschodnim Hokkaido, grupę wysp Habomai i Shikotan, a dalej na północny wschód przechodzi w podmorski Grzbiet Witiazia. Wielki Grzbiet obejmuje Półwysep Shiretoko na Hokkaido oraz wszystkie pozostałe wyspy Kurylskie – od Kunashiru aż po Shumshu – i południowy kraniec Półwyspu Kamczackiego. Dane geologiczne wskazują, że powstanie Archipelagu Kurylskiego rozpoczęło się w okresie późnej kredy (ok. 90 mln lat temu), kiedy duży fragment skorupy ziemskiej zderzył się z kontynentem syberyjskim tworząc strefę subdukcji, która zapoczątkowała powstanie rowu Kurylsko-Kamczackiego oraz późniejszy wulkanizm. Aktywność wulkaniczna i wypiętrzanie w rejonie Małego Grzbietu nasiliły się w paleocenie i eocenie, gdy grzbiet Kula–Pacyfik uległ subdukcji pod rów Kurylsko-Kamczacki. Prawdopodobnie właśnie wtedy Mały Grzbiet wynurzył się z morza. Choć formowanie głównego łańcucha Kuryl rozpoczęło się około 30 milionów lat temu, osady wskazują, że wyspy nie wynurzyły się ponad powierzchnię morza aż do wczesnego pliocenu. W pierścieniu ognia Zarówno Kamczatka jak i Wyspy Kurylskie znajdują się w obrębie pacyficznego pierścienia ognia – strefy częstych trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, otaczającej Ocean Spokojny od Ameryki Południowej aż po Australię. Co jakiś czas ruchy płyt tektonicznych położonych na półkuli północnej wywołują wybuchy lawy, podmorskie trzęsienia ziemi i tsunami. Te ekstremalne zjawiska powodują ogromne szkody. Tylko w czasie trzęsienia ziemi i fali tsunami z 1995 roku zginęło 2000 osób. Tak naprawdę można powiedzieć, że każda wyspa archipelagu jest wulkanem, albo jego częścią. W samym Dużym Łańcuchu jest ponad 160 wulkanów. Powierzchnia wysp – jak na tereny pochodzenia wulkanicznego przystało – jest górzysta. Średnio wznoszą się one na wysokość 500–1000 m n.p.m. Najwyższa góra Wysp Kurylskich Ałaid mierzy 2339 m n.p.m. Równiny znajdują się jedynie na wyspie Szumszu i płaskich wyspach Małego Łańcucha. Na tym terenie panuje klimat umiarkowany morski. W lutym średnia temperatura w ciągu dnia wynosi 6 stopni Celsjusza. Jednak może spaść nawet do minus 25 stopni. Lata są chłodne, z temperaturą od 10 do 17 stopni Celsjusza, w zależności od umiejscowienia wyspy bliżej południa lub północy. Na klimat wysp duży wpływ wywiera zimny prąd morski Oja Siwo. Ajnowie na Kurylach Ludem, który zamieszkiwał Wyspy Kurylskie aż do czasu, gdy stały się terytorium raz rosyjskim, a raz japońskim, byli Ajnowie lub Ajnosi. Ten należący do paleoazjatyckiej grupy językowej lud przybył do południowej części Sachalinu oraz na Wyspy Japońskie i Kurylskie ponad 6 tys. lat temu. Ajnowie prowadzili gospodarkę łowiecko-zbieracką. Łowili ryby, polowali na zwierzęta leśne, a w pewnym momencie rozwoju również uprawiali pola, o czym świadczą odkrycia archeologiczne. Wyznawali religię animistyczną. Wierzyli, że każdy element przyrody – zwierzęta, rośliny, zjawiska naturalne – ma własnego ducha „kamui”. Najbardziej znanym obrzędem jest Iomante, czyli ceremonia odesłania ducha niedźwiedzia. Znaczenie kulturowe i rytualne miały również tatuaże, które nosiły kobiety powyżej wargi. Społeczność Ajnów nie uznawała prywatnej własności ziemi, tereny łowieckie były wspólne dla wszystkich mieszkańców kotan, czyli osady. Również wszelkie problemy omawiano wspólnie, co miało zapobiec knowaniom i aktom agresji. W tej chwili Ajnowie zamieszkują przede wszystkim wyspę Hokkaido. Według ostatniego spisu jest ich tam około 30 tysięcy. Po wielu wiekach prześladowań ich kultura i język są wreszcie chronione. Między Rosją a Japonią Wyspy Kurylskie zostały zasiedlone przez Rosjan w XVII–XVIII w. Wiek później Japonia przejęła najpierw południową część, a w 1875 r. – całość archipelagu. Po konferencji jałtańskiej Wyspy Kurylskie trafiły pod kontrolę ZSRR. Japońską ludność repatriowano i zastąpiono obywatelami radzieckimi. Japonia do dziś rości sobie prawo do czterech południowych wysp, wielokrotnie próbując je odzyskać. Kwestia sporna dotyczy również Sachalinu. W 1875 r. Japonia i Rosja zgodziły się, że Japonia odstąpi Rosji Sachalin w zamian za 18 Wysp Kurylskich. Po wojnie rosyjsko-japońskiej (1905) Japonia odzyskała południową część Sachalinu, a w wyniku rewolucji 1917 r. zajęła cały, lecz w 1924 r. się wycofała. Ostatecznie w 1945 r. ZSRR przejął całą wyspę wraz z Kurylami, wysiedlając ludność japońską. Spór dotyczący czterech najbardziej wysuniętych na południe wysp, zajętych przez ZSRR w 1945 r., ciągnie się do dziś. Władze Japonii twierdzą, że wyspy te były od zawsze częścią ich terytorium – są widoczne gołym okiem z Hokkaido, znajdują się też na starych japońskich mapach. Na konferencji pokojowej w San Francisco w 1951 roku Japonia zrzekła się roszczeń do Sachalinu i Kurylów na północ od czterech wysp najbliższych Hokkaido (Shikotan, Etorofu/Iturup, Kunashiri/Kunashir i grupa Habomai). Zgodziła się też oddać Koreę, Tajwan, wyspy Morza Południowochińskiego, Penghu i roszczenia antarktyczne. Mimo to ZSRR odmówił podpisania traktatu. W latach 90. ubiegłego wieku Rosja rozważała uznanie roszczeń Japonii. W deklaracjach z Tokio (1993) i Moskwy (1998) mowa była o partnerstwie i traktacie pokojowym do 2000 r. Podpisano też porozumienie o współpracy w rybołówstwie (1998). Istniał nawet pięciopunktowy plan prezydenta Rosji Jelcyna. Zakładał on uznanie problemu, demilitaryzację, strefę wolnego handlu, traktat pokojowy z „zarządzaniem wspólnym” oraz przekazanie sprawy przyszłym pokoleniom. W 1999 r. Jelcyn wycofał się z tego zamiaru, a Putin wielokrotnie powtarzał, że transfer Kurylów jest „wykluczony”. Impas trwa do dziś. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astroturystyka bije rekordy. Turyści rezerwują już noclegi na zaćmienie Słońca
W sierpniu 2026 roku tylko w kilku regionach świata będzie widoczne jedno z najrzadszych i najbardziej spektakularnych zjawisk na Ziemi. Dla obserwatorów stanie się to niezapomnianym przeżyciem.
Astroturystyka, czyli podróże motywowane zjawiskami astronomicznymi, zyskuje coraz większą popularność na całym świecie. Już teraz widać, że rok 2026 stanie się przełomowy – tysiące osób planuje swoje wyjazdy z dużym wyprzedzeniem, by być świadkami niezwykłego spektaklu na niebie. Rezerwacje hoteli i pensjonatów w wybranych lokalizacjach rosną lawinowo, a prognozy wskazują, że popyt na tego rodzaju podróże będzie jeszcze większy. Astroturystyka i zjawiska astronomiczne, które przyciągają turystów Astroturystyka nie ogranicza się jedynie do wyjazdów w miejsca pozbawione sztucznego oświetlenia – coraz częściej staje się sposobem na uczestniczenie w wyjątkowych, jednorazowych wydarzeniach astronomicznych. Powstające na całym świecie parki ciemnego nieba, specjalistyczne obserwatoria oraz oferty biur podróży koncentrują się właśnie na takich atrakcjach, jak zorze polarne czy zaćmienia Słońca. Zjawiska te działają na wyobraźnię, budząc ogromne emocje, zwłaszcza że wielu podróżnych zna je jedynie z fotografii i mediów społecznościowych. To właśnie ich niezwykła widowiskowość sprawia, że tysiące osób decyduje się planować podróże specjalnie po to, aby zobaczyć je na własne oczy. W Polsce podobne fenomeny pojawiają się niezwykle rzadko – często raz na całe pokolenie. Dlatego jedyną możliwością doświadczenia ich w pełnej skali pozostaje wyjazd w odpowiedni region świata. Jeden z najbardziej widowiskowych spektakli nieba rozegra się już w przyszłym roku. W połowie sierpnia 2026 r. w wybranych regionach Europy można będzie bowiem podziwiać całkowite zaćmienie Słońca. Choć do tego momentu pozostało jeszcze wiele miesięcy, zainteresowanie jest ogromne. Turyści masowo rezerwują bilety lotnicze oraz miejsca noclegowe w lokalizacjach gwarantujących najlepsze warunki obserwacji, obawiając się, że z czasem ich dostępność i ceny staną się wyzwaniem. Całkowite zaćmienie Słońca w 2026 roku – gdzie będzie najlepiej widoczne? Dokładnie 12 sierpnia 2026 roku całkowite zaćmienie Słońca będzie widoczne nad północną półkulą, a jego wyjątkowy pas obejmie pięć krajów, które już teraz przygotowują się na napływ turystów i miłośników astronomii. Wiadomo, że zjawisko rozpocznie się w Arktyce, przesuwając się nad odległe regiony północnej Rosji, w tym Półwysep Tajmyrski i Morze Łaptiewów. To tereny trudno dostępne, słabo zaludnione, ale właśnie dzięki temu oferujące wyjątkowo czyste i spokojne warunki obserwacji, szczególnie że zaćmienie będzie widoczne o wschodzie Słońca, tworząc niezwykły spektakl. Kolejnym miejscem, w którym Księżyc całkowicie przesłoni tarczę słoneczną, będzie Grenlandia. Rozległe krajobrazy wyspy, niemal wolne od zanieczyszczenia światłem, pozwolą obserwatorom dostrzec koronę słoneczną w jednym z najczystszych możliwych ujęć, a lodowe pustkowia stworzą niepowtarzalne tło dla tego zjawiska. Szczególną rolę odegra także Islandia – pas całkowitego zaćmienia przetnie zachodnią część kraju, obejmując m.in. Reykjavik i półwysep Snæfellsnes, gdzie ciemność zapanuje na ponad dwie minuty. Malownicze wulkany, lodowce i gorące źródła zapewnią scenerię, która sprawi, że Islandia stanie się jednym z najpopularniejszych celów astroturystów. Z kolei w południowej Europie fenomen będzie można podziwiać w Hiszpanii – pas zaćmienia obejmie północne regiony kraju, w tym Asturię, Galicję, Kastylię i León oraz Aragonię. Miasta takie jak León, Oviedo czy Soria zaoferują widoczność zaćmienia trwającego około półtorej minuty, a ciepła, letnia aura sprzyjać będzie podróżnym łączącym obserwacje z wakacyjnym wypoczynkiem. Na końcu trasy zaćmienie dotrze do Portugalii, gdzie w większości kraju widoczne będzie jedynie w formie częściowej, ale północno-wschodnie prowincje, takie jak Bragança czy Guarda, znajdą się na skraju pasa całkowitości. Tam widowisko potrwa zaledwie kilka sekund, lecz nawet tak krótki moment ciemności będzie niezapomnianym przeżyciem. Źródła: Travel Talks, Travel and Tour World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Od rewolucji do rozpadu. Dzieje Związku Radzieckiego
Związek Radziecki powstał na fundamencie obietnic o równości i postępie. Jego budowa odbyła się jednak kosztem ludzkich cierpień. Totalitarny system rządów pochłonął miliony istnień, a niezrównoważona polityka wywołała powszechne niezadowolenie społeczne. Nawet wdrożony przez Gorbaczowa plan głębokich reform nie był w stanie uratować chylącego się ku upadkowi kolosa. Rozpad wielkiego imperium był nieunikniony.
Spis treści: W 1917 roku w Rosji rozpętała się burza rewolucyjna Od wojny domowej do narodzin nowego państwa Stalinowska industrializacja, kolektywizacja i terror Związek Radziecki podczas II wojny światowej Rywalizacja z Zachodem Ostatnie dekady ZSRR Na początku XX stulecia Imperium Rosyjskie jawiło się jako rozległe i potężne mocarstwo. W rzeczywistości było państwem głęboko niestabilnym, naznaczonym autokratycznymi rządami i rażącymi nierównościami społeczno-ekonomicznymi. Wybuch rewolucji, zmierzającej do obalenia caratu, był kwestią czasu. W 1917 roku w Rosji rozpętała się burza rewolucyjna Katalizatorem, który przyspieszył rozpad trzęsącego się w posadach imperium carskiego, okazała się I wojna światowa, kiedy na jaw wyszły wszystkie niedostatki państwa, a słabość systemu została bezlitośnie obnażona. Gospodarka została niemal całkowicie zdewastowana. Władza miała problem z organizacją zaopatrzenia medycznego czy nawet amunicji dla frontu. To wszystko, w połączeniu z klęskami militarnymi, wywołało powszechne zmęczenie wojną, co umiejętnie wykorzystali bolszewicy. Radykalne ugrupowanie zaproponowało to, czego społeczeństwo potrzebowało wówczas najbardziej – proste, zdecydowane rozwiązania palących problemów. W styczniu i lutym 1917 roku Rosję, a zwłaszcza Piotrogród, zalała fala strajków, organizowanych pod hasłami „Precz z wojną” i „Niech żyje republika!”. Aleksander Protopopow, carski minister spraw wewnętrznych, nie widział w tym większego zagrożenia, tym bardziej, że w stolicy takie wystąpienia nie były niczym niezwykłym. Zignorował nawet strajk w zakładach Putiłowa, największej w Europie fabryce zbrojeniowej, gdzie robotnicy domagali się 50-procentowej podwyżki wynagrodzeń. Wkrótce jednak lokalne wystąpienia przeistoczyły się w zamieszki, a później – w ogólnokrajową rewolucję. 12 marca powołany został Komitet Tymczasowy Dumy. Kulminacją zachodzących w państwie zmian była abdykacja Mikołaja II, kończąca ponad 300-letni okres panowania Romanowów. 15 marca car zrzekł się władzy na rzecz swojego młodszego brata (który oddał koronę już następnego dnia). Władzę przejął powołany tego samego dnia Rząd Tymczasowy, na czele którego staną Gieorgij Lwow. Władza w rękach komunistów Nowa rząd starał się zapanować na chaosem, który ogarnął kraj. Popełnił jednak ogromny błąd – kontynuował udział Rosji w I wojnie światowej, przedkładając zobowiązania wobec sojuszników nad społeczne żądanie pokoju. 16 kwietnia z emigracji powrócił Włodzimierz Lenin, przywódca bolszewików, radykalnej frakcji SPRR. On i jego współpracownicy konsekwentnie sprzeciwiali się wszystkiemu, co proponował rząd, głosząc przy tym najpopularniejsze hasła. Żądali natychmiastowego zakończenia wojny i podpisania pokoju z Niemcami. Lenin wiedział jednak, że samymi sloganami nie zmieni niczego. W ten sposób przygotował jednak grunt pod komunistyczną burzę. Rewolucja październikowa rozpoczęła się 25 października (w nocy z 6 na 7 listopada według kalendarza gregoriańskiego). Wojskowe Organizacje Bolszewików zdołały przejąć kontrolę nad kluczowymi punktami w Piotrogrodzie, w zasadzie bez żadnego oporu ze strony regularnej armii. 26 października zajęli Pałac Zimowy. Następnego dnia I Zjazd Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich ogłosił przejęcie władzy przez Rząd Tymczasowy Robotników i Chłopów – Radę Komisarzy Ludowych, na którego czele stał Lenin. Bolszewicy proklamowali nowe państwo – Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką, które w następnym roku otrzymało ustawę zasadniczą. Zamiast debatować, zaczęli działać Nowa władza nie kazała długo czekać na realizację złożonych obietnic. Bolszewicy znieśli prywatną własność ziemi, znacjonalizowali kluczowe gałęzie przemysłu i sektor finansowy i, co najważniejsze, wycofali Rosję z I wojny światowej, podpisując traktat brzeski. Szybkie i zdecydowane działania ze strony bolszewików udowodniły, że da się zerwać ze starym porządkiem, bez niekończącego się debatowania. Zmiany nie zachodziły jednak bezkrwawo. Bolszewicy bezwzględnie rozprawiali się z tymi, których uważali za „wrogów ludu”. Symbolicznym aktem zerwania z przeszłością była egzekucja obalonego cara i jego rodziny, którą wykonano 17 lipca 1918 roku, w Jekaterynburgu. Od wojny domowej do narodzin nowego państwa Rewolucja październikowa niemal natychmiast pogrążyła Rosję w wojnie domowej. Trzeba bowiem pamiętać, że o ile ich hasła cieszyły się społecznym poparciem, to mieli też wielu przeciwników politycznych. 18 stycznia 1918 roku siły bolszewickie rozpędziły wyłonione w demokratycznych wyborach Zgromadzenie Ustawodawcze Rosji – Konstytuantę, w którym nie mieli większości. Pokojowe demonstracje obrońców parlamentu zostały krwawo stłumione. Dla przeciwników Lenina stało się jasne, że nie można go odsunąć od władzy w sposób bezkrwawy. Walki czerwonych i białych ustały dopiero w listopadzie 1920 roku (na Dalekim Wschodzie trwały do 25 października 1922 roku), gdy armia Czerwona zajęła Krym. Wojna domowa nie była jedynie walką o polityczną kontrolę. Wydarzenie to fundamentalnie ukształtowało naturę rodzącego się państwa radzieckiego, w którym miały zapanować scentralizowana kontrola, przemoc i system represji. Wszystko to stało się narzędziem sprawowania władzy w państwie jednopartyjnym. Nieudany marsz ku Zachodowi Lenin planował ogarnąć swoją rewolucją Zachód, przekształcając europejskie państwa w republiki radzieckie, jednak siły odradzającej się Rzeczypospolitej zatrzymały pochód Armii Czerwonej. To zmusiło bolszewików do rewizji planów. Zaczęli wdrażać komunizm w państwie sowieckim, którego ostateczny kształt zależał od wyniku walk z białymi. Na terenach podbitych przez czerwonoarmistów bolszewicy ustanawiali własne rządy, oddając władzę w ręce rad. Do 1920 roku powstały między innymi Ukraińska SRR i Białoruska SRR, a pod koniec 1922 roku proklamowano powstanie Republiki Zakaukaskiej, w skład której weszły Gruzja, Armenia i Afganistan. Następca Imperium Rosyjskiego Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) został formalnie utworzony 30 grudnia 1922 roku. Uczestnicy I Zjazdu Rad w Moskwie zatwierdzili utworzenie nowego państwa i jeszcze tego samego dnia sporządzili deklarację o dobrowolnym zjednoczeniu równouprawnionych narodów. Twór ten miał stać w opozycji do światowego kapitalizmu i jednoczyć ludzi pracy ze wszystkich krajów, jak zapisano w dokumencie. Centralny Komitet Wykonawczy ustanowiono głównym organem władzy ustawodawczej ZSRR. W jego skład weszła Rada Narodowości i Rada Związku. Sprawowanie władzy wykonawczej powierzono Radzie Komisarzy Ludowych, na czele której stanął Włodzimierz Lenin. Nowe państwo komunistyczne, formalnie ogłoszone „następcą Imperium Rosyjskiego”, początkowo było pomyślane jako federacja RFSRR, USRR, BSRR i ZFSRR. 31 stycznia 1924 roku Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich otrzymał konstytucję. Choć forma państwa sugerowała istnienie dobrowolnego związku suwerennych podmiotów, a ustawa zasadnicza nie wzbudzała żadnych zastrzeżeń, to w praktyce Partia Komunistyczna sprawowała kontrolę na każdym poziomie rządów, a postawa, jaką reprezentowała Moskwa, tłumiła prawdziwą autonomię. Stalinowska industrializacja, kolektywizacja i terror Włodzimierz Lenin zmarł 21 stycznia 1924 roku, 10 dni przed uchwaleniem konstytucji. Po jego śmierci rozpoczęła się rywalizacja o władzę. Lew Trocki został odsunięty od rządów. Na czele państwa stanął triumwirat: Józef Stalin, Lew Kamieniew i Grigorij Zinowjew. Ostatecznie to Stalin został pierwszą osobą w państwie. Dyktator postanowił odejść od wdrożonej w 1921 roku Nowej Polityki Ekonomicznej (zakładającej między innymi współpracę podmiotów państwowych z prywatnymi) na rzecz autorytarnego planowania centralnego. Za cel postawił sobie szybką industrializację i wzrost potencjału obronnego państwa. Te ambitne cele miały być w dużej mierze finansowane poprzez pozyskanie zasobów z rolnictwa. W praktyce polityka Stalina sprowadzała się do zbudowania potężnego przemysłu, skolektywizowania gospodarstw rolnych i rzucenia narodu na kolana. Jakie były tego rezultaty? Polityka gospodarcza Stalina przedkładała wzrost produkcji przemysłowej ponad wszystko inne, w tym także ponad dobro jednostki. Nieustanne skupienie na ilości ponad jakością i na przemyśle ciężkim ponad dobrami konsumpcyjnymi sprzyjało powstawaniu systemowego braku równowagi i chronicznemu powstawaniu niedoborów, które przez długi czas nękały radziecką gospodarkę. Stało się to zalążkiem późniejszej stagnacji i niezadowolenia społecznego. Kolektywizacja rolnictwa i niszczycielska klęska głodu Ogromna machina wymagała motoru napędowego. Dyktator zmusił miliony chłopów do porzucenia indywidualnej działalności rolniczej i przejścia do dużych gospodarstw kolektywnych, nazywanych kołchozami. Rozpoczęła się brutalna kampania przeciwko majętnym właścicielom ziemskim, którzy mieli zostać „zlikwidowani jako klasa”. Opór z ich strony spotykał się nie tylko z konfiskatą majątku, ale także z aresztowaniem i zsyłką. Działania te spotykały się z silnym oporem. Niejednokrotnie zdarzało się, że chłopi zabijali swój inwentarz i niszczyli sprzęt. Do 1936 roku niemal całe chłopstwo zostało skolektywizowane. Przymusowy charakter tych działań i towarzysząca im przemoc doprowadziły jednak do wystąpienia oporu i w konsekwencji – spadku produkcji rolnej. Jakby tego było mało, stalinowskie władze siłą odbierały chłopom ich plony. To wszystko sprawiło, że w Związku Radzieckim pojawiały się klęski głodu. Najgorzej przedstawiała się sytuacja Ukrainy, gdzie w wyniku planowanych działań od 1932 do 1933 roku zginęło kilka milionów osób. Stalinowskie czystki Wielki głód udowodnił, że w imię ideologicznych i ekonomicznych celów, reżim nie cofnie się przed niczym, nawet przed zagłodzeniem narodu. Stalin bezwzględnie rozprawiał się z każdym, w kim widział zagrożenie. Skoro nie miał litości nawet dla najniższych warstw społecznych, jakim okrucieństwem musiał wykazywać się wobec politycznych przeciwników? W 1934 roku rozpoczął się tzw. wielki terror, czyli czas nasilenia terroru policyjnego NKWD. Za symboliczny początek czystek uważa się zabójstwo bolszewickiego działacza Siergieja Kirowa, do którego doszło w grudniu 1934 roku. Brutalna kampania miała na celu eliminację wszystkich, których Stalin postrzegał jako zagrożenie dla swojego przywództwa. Należy jednak podkreślić, że reżim nie obrał za cel wyłącznie bolszewików i wszystkich, którzy byli związani z rządem Lenina. Represje spadały na wysokich rangą członków partii, oficerów, intelektualistów, przedstawicieli mniejszości etnicznych i zwykłych obywateli. Miliony ludzi zesłano do gułagów, a stracono około 750 tysięcy. Efekt? Dwojaki. Z jednej strony, Stalin umocnił swoją władzę, jednak wielki terror wyrządził też niepowetowane straty w radzieckim systemie. Dziesiątkowanie kierownictwa Partii Komunistycznej i poważne osłabienie armii miało głębokie, długoterminowe konsekwencje, które miały się ujawnić już po wybuchu II wojny światowej. Naturalny kierunek rewolucji? Totalitaryzm natrafił na podatny grunt Carska Rosja charakteryzowała się system autokratycznym, w którym car dzierżył absolutną władzę nad państwem i jego ludem. Był nie tylko przywódcą politycznym, ale także sprawował najwyższą władzę w kwestiach religijnych. Taka sytuacja utrzymywała się przez długie lata. Nic więc dziwnego, że rosyjska kultura polityczna była do szpiku przesiąknięta patrymonializmem i odgórną kontrolą. Gdy carski reżim upadł, w Rosji nie istniała tradycja instytucji demokratycznych. W rezultacie głęboko zakorzeniona autokracja stała się fundamentem totalitaryzmu w Związku Radzieckim. Ludność była przyzwyczajona do potężnej postaci autorytetu, co sprawiło, że przejście do innej formy scentralizowanych rządów, najpierw pod przywództwem bolszewików, później – Stalina, odbyło się niejako w sposób naturalny. Związek Radziecki podczas II wojny światowej Ze względu na wrogi stosunek faszyzmu do komunizmu, państwa zachodnie traktowały Związek Radziecki jako potencjalnego sojusznika w walce z wrogiem. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej okazało się, że było to błędne założenie. 23 sierpnia 1939 roku między ZSRR a nazistowskimi Niemcami zawarty został układ o nieagresji, który w historii zapisał się jako pakt Ribbentrop-Mołotow. W tajnym protokole, Rosjanie i Niemcy podzielili się wpływami w Europie Środkowej, w tym także w Polsce. Ze strony Stalina był to wyjątkowo cyniczny manewr. Żeby zyskać czas i poszerzyć wpływy, dyktator sprzymierzył się z ideologicznym wrogiem. Z całą pewnością zdawał sobie sprawę, jak chwiejne są postanowienia paktu, a mimo to zaangażował się w ten sojusz w imię krótkoterminowych zysków. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-c08172a.jpg" width="1024" height="632" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nieunikniony atak Niemiec nastąpił 22 czerwca 1941 roku. Początkowo, nienawykłe do obrony oddziały nie były w stanie stawić oporu nazistowskiej machinie wojennej. Doprowadziło to do ogromnych strat. Dopiero seria zwycięskich bitew, z których najważniejsze stoczono pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem, odwróciła losy wojny. Rywalizacja z Zachodem Po zakończeniu II wojny światowej, wyniesiony do rangi supermocarstwa Związek Radziecki wszedł w fazę intensywnej rywalizacji z zachodem, znanej jako zimna wojna. Choć konflikt ten miał charakter ideologiczny i geopolityczny, odcisnął głębokie piętno na wewnętrznej i międzynarodowej polityce ZSRR, prowadząc do zwiększonej militaryzacji i ogromnego obciążenia gospodarczego. Ideologiczny i fizyczny podział Europy stał się faktem Sojusz wojenny między Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią a Związkiem Radzieckim nie miał szans przetrwać po upadku III Rzeszy. Pomiędzy Wschodem i Zachodem występowały zbyt wyraźne różnice ideologiczne. Dodatkowo już w trakcie wojny pojawiły się pewne tarcia, dotyczące opóźnień w otwarciu drugiego frontu i różnic w kwestii ustalenia porządku w powojennej Europie. W 1946 roku Winston Churchill użył w słynnym przemówieniu terminu „żelazna kurtyna”, by opisać ideologiczny i fizyczny podział Europy. Związek Radziecki umacniał kontrolę nad środkowo-wschodnią częścią Starego Kontynentu, otwarcie „instalując” komunistyczne reżimy. Tymczasem Stany Zjednoczone umacniały swoje wpływy w Europie Zachodniej, przedstawiając plan pomocy gospodarczej, znany jako Plan Marshalla. Wyścig zbrojeń Choć zimna wojna nie rozgrywała się na froncie, wywoływała poważne i, co najistotniejsze, słuszne obawy o bezpieczeństwo. Związek Radziecki pragnął utworzenia strefy buforowej, co Moskwa postrzegała jako działania defensywne wobec „decydującego zagrożenia”, którym w opinii ZSRR było utworzenie NATO. Jednak Zachód widział w tym agresję i interpretował to jako działania ofensywne. W rezultacie wzajemna podejrzliwość i eskalacja działań nakręciła spiralę nieufności. W 1955 roku powstał Układ Warszawski, sojusz polityczno-wojskowy państw bloku wschodniego. Rozpoczął się intensywny wyścig zbrojeń, w którym oba supermocarstwa rozwijały międzykontynentalne pociski balistyczne. W 1962 roku, gdy rozpętał się kryzys kubański, świat realnie zbliżył się do wojny nuklearnej. Wyścig kosmiczny Amerykańsko-radziecka rywalizacja rozszerzyła się również na przestrzeń kosmiczną, w którym początkowo dominował Związek Radziecki. Wydarzenia jak wystrzelenie Sputnika 1 i wysłanie pierwszego człowieka w kosmos były krokami milowymi w podboju przestrzeni i, co najważniejsze dla ZSRR, stanowiły świetnie działające narzędzia propagandowe. Jednak to Stany Zjednoczone zdobyły Księżyc. Gwóźdź do trumny ZSRR? Rywalizacja z Zachodem była na dłuższą metę niemożliwym do utrzymania obciążeniem dla radzieckiej gospodarki. Produkcja dóbr konsumpcyjnych spadła na dalszy plan. Prowadziło to nie tylko do obniżenia poziomu życia. W skali makro, najpoważniejszą konsekwencją była późniejsza stagnacja gospodarcza. Co prawda sukcesy w kosmosie skutecznie maskowały brak efektywności gospodarczej i zacofanie w technologiczne w innych sektorach, ale problemy zamiecione pod dywan nie znikają. Ta nierównowaga stała się ostatecznym czynnikiem w upadku Związku Radzieckiego. Ostatnie dekady ZSRR <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> W czasie rządów Leonida Breżniewa, problemy gospodarcze, społeczne i polityczne narastały. Komunistyczny system słabł, a jego ostateczny rozpad był kwestią czasu. Już w połowie lat 80. niemal wszystkie sektory były trapione niedoborami. Nieefektywna biurokracja i skupiony na ilości, nie jakości system zachęt zniechęcały do wdrażania innowacji, co pogrążało ZSRR w technologicznym zacofaniu. To w połączeniu z brakiem systemowej efektywności tworzyło błędne koło, w którym gospodarka nie była w stanie generować wystarczających środków na zaspokojenie potrzeb obywateli. Niezadowolenie społeczne narastało. Poziom życia spadał, a zaufanie do Partii Komunistycznej słabło. Łabędzi śpiew Gorbaczowa Michaił Gorbaczow objął rządy z mocnym postanowieniem uzdrowienia sytuacji. Wprowadził politykę pierestrojki i głasnosti. Pierestrojka miała zrewitalizować stagnującą gospodarkę poprzez decentralizację podejmowania decyzji, wprowadzenie mechanizmów rynkowych i zwiększenie autonomii przedsiębiorstw. Z kolei głasnost miał na celu poluźnienie cenzury i promowanie otwartej dyskusji. Jaki był tego rezultat? Niespójne i opóźnione reformy Gorbaczowa zakłóciły funkcjonowanie państwowych przedsiębiorstw, doprowadziły do wystąpienia potężnych braków w zaopatrzeniu, inflacji i wzrostu biedy. Gdy w ramach polityki głasnosti na jaw wyszły głębokie problemy w systemie radzieckim, naród stracił resztki zaufania do władzy. W rezultacie reformy wywołały szereg nieprzewidzianych konsekwencji. Otwartość i demokratyzacja doprowadziły do zwiększenia nacisków na autonomię w Związku Radzieckim. Dominacja partii została osłabiona, co pociągnęło za sobą powstanie ruchów nacjonalistycznych w radzieckich republikach. Upadek muru berlińskiego zapoczątkował koniec reżimów wschodnioeuropejskich. Rozpad ZSRR W sierpniu 1991 roku „twardogłowi” komuniści podjęli nieudaną próbę zamachu stanu, znaną jako Pucz Sierpniowy. Gorbaczow został zatrzymany, ale Borys Jelcyn, który 12 czerwca 1991 roku został wybrany na prezydenta RFSRR publicznie potępił te działania i wezwał ludność do sprzeciwu. 8 grudnia 1991 roku, w Białowieży, przywódcy Białorusi, Rosji i Ukrainy podpisali porozumienie, na mocy którego ZSRR przestaje istnieć jako podmiot prawa międzynarodowego. 26 grudnia Związek Radziecki został oficjalnie rozwiązany. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wołga to rzeka zakorzeniona w rosyjskiej historii i kulturze. Jest najdłuższa w Europie
Wołga, rzeka zajmująca pierwsze miejsce na liście najdłuższych w Europie, pojawiała się na kartach powieści, płótnach wielkich i mniej znanych artystów i w ludowych pieśniach. Dla Rosjan była i nadal jest symbolem narodowego ducha i historii kraju. Nieodłącznie związana z tamtejszą kulturą i tożsamością narodową, dziś króluje także w przewodnikach turystycznych.
Spis treści: Caryca europejskich rzek Głęboki związek Rosjan z Wołgą Turystyczne oblicze Wołgi Już we wczesnym średniowieczu Wołga była ważnym szlakiem handlowym i komunikacyjnym, łączącym północ z południowym wschodem. Do dziś stanowi najważniejszą śródlądową arterię wodną Rosji. Należy jednak podkreślić, że dla Rosjan jest czymś więcej niż tylko ogromnym ciekiem, łączącym miasta i jednostki geograficzne. Na przestrzeni wieków, była dla nich żywicielką i świadkinią wielu tragicznych wydarzeń. Caryca europejskich rzek Rosja ma wiele imponujących rzek, ale w przeduralskiej części kraju niepodzielnie rządzi tylko jedna. Wołga mierzy aż 3531 km długości. To czyni ją nie tylko najdłuższą rzeką w europejskiej części macierzystego kraju, ale także rekordzistką Europy. Drugi na tej liście Dunaj jest krótszy o niemal 650 km. Należy też wspomnieć, że Wołga dzierży jeszcze jeden rekord. Jest największą i najdłuższą rzeką świata uchodzącą do jeziora. Jej źródła znajdują się na wzgórzach Wałdaj (w pobliżu wsi Wołgowierchowje), na wysokości 229 metrów n.p.m. Stamtąd Wołga płynie na wschód. Jeszcze na obszarze Wyżyny Wałdajskiej przecina wiele niewielkich jezior, w tym Wsieług, Pieno i Wołgo, poniżej którego napotyka wybudowaną w 1843 roku zaporę. Dalej wypływa na Nizinę Środkoworosyjską, skąd wąską doliną płynie na wschód, przecinając dwie wyżyny: Uglicko-Daniłowską i Galicko-Czuchłomską, a dalej – niziny Unżeńską i Bałachnińską, by w okolicy Kazania skręcić na południe i przejąć Kamę, swój największy dopływ. Poniżej Wołgogradu płynie na południowy wschód. 21 km dalej oddziela się jej odnoga – Achtuba. Miejscem ujścia rzeki jest Morze Kaspijskie. Tworzy tam największą deltę w Europie. Jej powierzchnia wynosi około 19 tys. kilometrów kwadratowych. Głęboki związek Rosjan z Wołgą Wołga to jednak nie tylko suche dane. Jako matka, żywicielka i świadkini dziejów, dla Rosjan, jest prawdziwym symbolem Matuszki Rosiji. Serce i dusza Rosji Ze swoimi długimi nurtami i żyznymi dolinami, przez wieki była dosłownie żywicielką milionów Rosjan. Dostarczała im wodę, ryby, była szlakiem handlowym i komunikacyjnym, a także czynnikiem, bez którego nie byłaby możliwa uprawa roli. Łączyła i do dziś łączy różne regiony, a co za tym idzie – także kultury. Wzdłuż jej brzegów rozwijały się ośrodki handlowe, klasztory i miasta, jak Twer, Jarosław, Niżny Nowogród, Kazań, Samara czy Wołgograd. Wołga natchnieniem artystów Dla ludzi kultury i sztuki, jest niewyczerpanym źródłem inspiracji. Rzeka jest obecna w ludowych pieśniach, jak „Wołga, Wołga, mat’ rodnaia” czy „Ej, uchniem!”. Pojawia się w dziełach wielu znakomitych pisarzy. W tym miejscu wypada wskazać na tytuły takie jak „Burza” Aleksandra Ostrowskiego, „Dzieciństwo” Maksima Gorkiego czy „Wołga-Missisipi” Konstantina Fiedina. Była natchnieniem malarzy. Ilja Riepin na słynnym obrazie „Burłacy na Wołdze” utrwalił trudny los rosyjskiego ludu. Świadkini dziejów Można wymienić wiele historycznych wydarzeń, które rozegrały się nad Wołgą. Tym, które na kartach historii zapisało się największymi literami, była bitwa pod Stalingradem, jeden z przełomowych momentów II wojny światowej. Miasto nad Wołgą stało się symbolem bohaterskiego oporu i triumfu nad nazistowskimi Niemcami. Turystyczne oblicze Wołgi Dziś Wołga to nie tylko ważny szlak handlowy i arteria komunikacyjna. Rzeka stała się też jednym z kluczowych elementów turystyki w Rosji. Nic dziwnego. Ogromna rzeka przyciąga turystów z taką samą łatwością, z jaką magnes przyciąga opiłki żelaza. Wołgą pływa wiele statków wycieczkowych, w tym luksusowe jednostki, oferujące wszelkie możliwe udogodnienia. Rzeka jest żeglowna na długości 3500 km. Niektóre wycieczki trwają kilka, a inne kilkanaście dni, zwłaszcza te, które są połączone ze zwiedzaniem miast wzdłuż Wołgi. A jest co zwiedzać. Jarosław, Kostroma, Suzdal, Kazań czy Niżny Nowogród – to tylko niektóre perły. Wiele miast nad Wołgą, zwłaszcza te, w których zachowały się unikatowe zabytki historii i kultury ruskiej, należy do szlaku Złotego Pierścienia Rosji. Wołga wraz ze swoimi rozległymi terenami zalewowymi jest też prawdziwym rajem dla miłośników przyrody. Rozległe lasy, wspaniałe jeziora i tereny podmokłe stwarzają idealne warunki do długich wędrówek, kajakarstwa czy wędkarstwa. Nie można nie wspomnieć, że wzdłuż rzeki nadal można znaleźć tereny, które są niemal całkowicie dzikie. O takie najłatwiej w obszarze delty. Dzika delta Wołgi Może wydawać się to nieprawdopodobne, ale obszar o powierzchni 19 tys. kilometrów kwadratowych w około 90% pozostaje niezamieszkały. To prawdziwie pierwotna kraina, gdzie rządzi nie człowiek, a przyroda. Tysiące rozlewisk, mokradeł i kanałów tworzy idealne warunki dla flory i fauny, czyniąc ten obszar niezwykle różnorodnym. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Konfederacja barska miała zrzucić polską podległość wobec Rosji. Buntownicy popełnili jednak błąd
Konfederacja barska, zawiązana w imię obrony niepodległości, wiary katolickiej i wolności szlacheckich, zdaniem niektórych historyków była pierwszym powstaniem narodowym. Trwała najdłużej ze wszystkich zrywów i objęła niemal cały obszar Rzeczypospolitej. Zawiązany w Barze na Podolu zbrojny związek szlachty był wymierzony przeciwko Rosji i uważanemu za marionetkowego królowi. Jak przebiegały wydarzenia z 1768 roku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zawiązanie spisku Początek walk Upadek zrywu W XVIII wieku dawna potęga Rzeczypospolitej była już tylko wspomnieniem. Już w poprzednim stuleciu, na mocy rozejmu andruszowskiego, Carstwo Rosyjskie odebrało nam Zadnieprze z Kijowem. Rzeczpospolita słabła, a imperium rosyjskie rosło w siłę. Caryca Katarzyna II panoszyła się u nas jak u siebie. Osadziła na tronie swojego kochanka, związanego z Familią Czartoryskich Stanisława Augusta Poniatowskiego, a na stanowisku ambasadora umieściła przebiegłego i brutalnego Mikołaja Repnina, który po mistrzowsku podsycał podziały między zwolennikami szlacheckich wolności i opowiadającymi się za reformami. Jego nadrzędnym zadaniem było pozorowanie zmian i niedopuszczenie do żadnych realnych reform. Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zmiany ustrojowe, które w 1764 roku zapoczątkował Stanisław August Poniatowski, zrywały z kultywowanym przez kilka stuleci systemem demokracji szlacheckiej. Największe kontrowersje wzbudziły postulowane przez Prusy i Rosję żądania przyznania równych praw politycznych innowiercom, zamieszkującym Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Król zmuszony do posłuszeństwa wobec swojej dobrodziejki W 1767 roku, pod pozorem obrony praw innowierców, granice Rzeczypospolitej przekroczył dwudziestotysięczny oddział wojsk rosyjskich. 20 marca Repnin doprowadził do zawiązania dwóch konfederacji różnowierczych: toruńskiej dla Korony i słuckiej dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. W reakcji na te wydarzenia, 23 czerwca katolicka szlachta, podjudzana przez Repnina, zawiązała konfederację radomską, wymierzoną przeciwko królowi. Szlachta wierzyła, że poseł carycy obali króla. On natomiast sprytnym ruchem zmusił Poniatowskiego do uległości wobec Katarzyny II. W 1767 roku rozpoczął się sejm repninowski, zawiązany w celu rewizji reform podjętych podczas sejmu konwokacyjnego w 1764 roku. Sprawa równouprawnienia innowierców nadal pozostawała nierozwiązana. Żeby wymusić na posłach posłuszeństwo, 14 października Repnin nakazał porwać przywódców konfederacji radomskiej, by mieć pewność, że jego wola zostanie wypełniona. Rzeczpospolita pod butem carycy 24 lutego 1768 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją traktat wieczystej przyjaźni, który de facto czynił ją protektoratem rosyjskim. Na mocy postanowień umowy, Katarzyna II gwarantowała nienaruszalność granic i wewnętrznego ustroju państwa. Dwa dni później uchwalone zostały prawa kardynalne. Tym samym równouprawnienie innowierców stało się nienaruszalnym prawem Rzeczypospolitej. Prawa te i traktat dały carycy prawo do nieograniczonego ingerowania w sprawy polskie i litewskie. W przededniu tych wydarzeń Warszawę opuściła grupa posłów, którzy niebawem mieli zawiązać spisek wymierzony przeciwko carskiej Rosji i królowi, w obronie wolności i wiary katolickiej. Zawiązanie spisku 29 lutego 1768 roku w Barze związana została konfederacja generalna. Przywódcami zrywu byli Michał Hieronim Krasiński, Kazimierz Pułaski, Joachim Potocki i Wacław Rzewuski. Adam Stanisław Krasiński został marszałkiem generalnym koronnym, a Józef Pułaski – marszałkiem związku wojskowego. Księdza Marka Jandołowicza mianowano przywódcą religijnym. Szczęsny Czacki i Michał Wielhorski zostali ideologami politycznymi. Pod aktem związkowym pojawiło się 298 podpisów, ale konfederaci mieli nadzieję na szybki wzrost liczebności armii składającej się z żołnierzy chorągwi komputowych, magnackich milicji ordynackich, sołtysowych i nadwornych. Szlachta miała za zadanie utworzyć w województwach rodzaj pospolitego ruszenia i powołać do oddziałów jednego pieszego na dziesięciu poddanych chłopów i jednego jeźdźca na 10 posiadanych włók i poddanych chałup chłopskich. Mieszczanie mieli dostarczyć broń, amunicję i artylerię. Żydzi zobowiązali się do wystawienia ochotników. Starostowie mieli wystawić jednego pieszego z łanu albo jednego konnego z trzech łanów. Reakcja króla Gdy wieść o konfederacji dotarła do Warszawy, Poniatowski postanowił wysłać mediatora, ale zabezpieczył się też zbrojnie. Repnin starał się go przekonać, że będzie lepiej, jeżeli wojska carskie, stacjonujące w Rzeczypospolitej w liczbie 20 tys. zbrojnych, stłumią bunt, zanim monarcha zostanie obalony. Poseł carycy nie zamierzał czekać na wyniki mediacji. Zanim Jędrzej Mokronowski wyruszył do konfederatów, rozkazał generałowi Piotrowi Kreczetnikowowi przypuścić uderzenie. Początek walk Mimo że mniej liczne, oddziały carskie dysponowały lepszym uzbrojeniem. Rosjanie wspierani przez wierne królowi wojska koronne zdobyli Bar, a spiskowcy musieli przenieść walki na Ukrainę. Konfederaci liczyli na pomoc Turcji, jednak wkrótce doszło tam do buntu kozaków i chłopów pańszczyźnianych. Nastąpiła istna rzeź ludności polskiej i żydowskiej. Niektóre źródła wskazują, że mogło wówczas zginąć nawet 20 tys. osób. Bunt został okrutnie stłumiony, a jego przywódcy, Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta, zostali straceni. Po pomoc do innych państw Niebawem walki objęły cały większość terytorium kraju. Konfederaci dysponowali mniej licznymi, słabiej uzbrojonymi i gorzej zorganizowanymi siłami. Nie mieli innego wyjścia, jak poszukać sojuszników. Polska szlachta zyskała finansowe i militarne wsparcie Francji. Austria wydała zgodę na tworzenie baz na swoim terytorium, a Turcja wypowiedziała Rosji wojnę. Katarzyna II była jednak zdeterminowana, by pozostać protektorką Rzeczypospolitej. Błędna decyzja 13 października 1770 roku spiskowcy uchwalili akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. 3 listopada siły konfederatów uprowadziły w Warszawie monarchę z zamiarem przewiezienia go na Jasną Górę. Do tego jednak nie doszło. Jan Kuźma uwolnił króla, a gdy ten wrócił do swojego zamku, ogłosił się męczennikiem. Rosja zadbała, by wieść o tym błyskawicznie rozniosła się po Europie. W rezultacie konfederaci stracili całe poparcie dla swojej sprawy i wszystkich sojuszników. Upadek zrywu Konfederaci walczyli przez ponad cztery lata, aż w końcu ich zryw został stłumiony. 18 sierpnia 1772 roku poddała się Częstochowa, jeden z kluczowych punktów obrony konfederatów. Walki trwały nadal, ale upadek zrywu był już tylko kwestią czasu. W tym czasie w walkach po stronie szlachty wzięło udział około 100 tys. ludzi, Polaków i Litwinów. Doszło do ponad 500 bitew. Wśród najbardziej dramatycznych starć warto wymienić bitwę pod Białymstokiem (1769), w obronie Okopów Świętej Trójcy (1769), pod Dobrą (1770), Widawą (1771), Stołowiczami (1771), obronę Lanckorony (1771) i walki o krakowski Wawel (1772). Jako bohaterowie zapisali się przede wszystkim Kazimierz Pułaski, Józef Sawa Caliński i Józef Zaremba. Jaki los spotkał uczestników zrywu? Część przywódców pozostała na emigracji. Ponad 14 tys. konfederatów ukarano zsyłką na Sybir. Resztę przymusowo wcielono do armii carskiej. Konfederacja barska a I rozbiór Polski Caryca stłumiła bunt, ale nie przyszło jej to łatwo. Gdy wydawało się, że powstanie chyli się ku upadkowi, wybuchało w innej części kraju. Katarzyna II zrozumiała, że sama nie podporządkuje sobie całej Rzeczypospolitej. Nie musiała jednak obawiać się utraty wpływów, bo na stole leżał już gotowy plan podziału ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię. 5 sierpnia 1772 roku trzy mocarstwa podpisały w Petersburgu traktat rozbiorowy. Propaganda utrzymywała, że byłą to reakcja na szerzącą się w kraju anarchię. W rezultacie wina za pozbawienie Rzeczypospolitej suwerenności miała spaść na konfederatów. Była to oczywista manipulacja. Decyzję o rozbiorze polskich ziem podjęto już w 1771 roku, a pierwszy traktat rosyjsko-pruski podpisano 17 lutego 1772 roku. Trwający bunt magnaterii był tylko wygodnym pretekstem do wcielenia tych planów w życie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta kobieta jako pierwsza zdobyła kosmos. Rodacy widzieli w niej bohaterkę ludu
Walentyna Tierieszkowa zapisała się w historii jako pierwsza i póki co jedyna kobieta, która samotnie poleciała w kosmos. W latach 60. XX wieku, stała się symbolem triumfu Związku Radzieckiego nad Stanami Zjednoczonymi, a przy tym – także jedną z największych sław ówczesnego świata. Jest to o tyle niezwykłe, że Chruszczow miał do wyboru wiele innych kandydatek, mogących pochwalić się lepszym przygotowaniem. Wybrał jednak kobietę z ludu. Kim była Walentyna Tierieszkowa? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Córka kołchoźników Marzenia o kosmosie Walentyna Tierieszkowa w kosmosie Walentyna Tierieszkowa bohaterką i gwiazdą Zimna wojna rozgrywała się na wielu płaszczyznach, od siły militarnej i gospodarki, po wpływy kulturowe i technologiczne. Decydującym polem rywalizacji między USA i ZSRR była przestrzeń kosmiczna. Oba supermocarstwa chciały przed całym światem udowodnić swoją wyższość technologiczną, ideologiczną i intelektualną. Finalnie to Amerykanie jako pierwsi ludzie postawili stopę na Księżycu. Jednak zanim to nastąpiło, Rosjanie osiągnęli ogromny sukces propagandowy, wysyłając na samotny lot w kosmos kobietę z ludu. Córka kołchoźników Walentyna Władimirowna Tierieszkowa urodziła się 6 marca 1937 roku, w odległej o około 40 km od Jarosławia wsi Bolszoje Maslennikowo. Jej ojciec, Władimir, był zatrudniony w kołchozie jako traktorzysta. Matka także była kołchoźnicą. Gdy Walentyna miała dwa lata, Władimir Aksionowicz Tierieszkow zginął podczas wojny zimowej, w trakcie ataku ZSRR na Finlandię. Wówczas Elena Tierieszkowa zadecydowała, że wraz z trojgiem dzieci przeniesie się do Jarosławia. Znalazła tam pracę w zakładach włókienniczych. Poszła w ślady matki Po ukończeniu szkoły, nastoletnia Walentyna obrała tę samą drogę, co jej matka. Zatrudniła się w włókienniczym kombinacie i zaocznie ukończyła technikum włókiennicze. Wtedy też rozpoczęła się jej działalność polityczna. Pracując w fabryce Krasnyj Pieriekop, wstąpiła do komunistycznej młodzieżowej organizacji Komsomoł, w której od 1960 do 1961 roku pełniła funkcję sekretarza. Nietypowe hobby Tierieszkowej Praca i działalność w młodzieżowym zapleczu KPZR pochłaniały większość jej czasu, a mimo to znajdowała chwile na realizację swoich zainteresowań. W tajemnicy przed matką skończyła korespondencyjny kurs i zaczęła zajmować się spadochroniarstwem. Pochłonęło ją to do tego stopnia, że zdecydowała się założyć Klub Spadochroniarzy Pracowników Tekstylnych. Oddała 126 skoków, co miało zaprocentować w niedalekiej przyszłości. Marzenia o kosmosie W 1961 roku Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem w przestrzeni kosmicznej, który odbył pełne okrążenie Ziemi. Gdy misja Wostok 1 zakończyła się sukcesem, Tierieszkowa wystosowała list do władz radzieckich, w którym wyraziła nadzieję, że także ona będzie miała okazję polecieć w kosmos. Idealna kandydatka Mogło się wydawać, że jej marzenia o locie w kosmiczną przestrzeń nigdy się nie urzeczywistnią. Nie miała przecież żadnego przygotowania. Na jej korzyść teoretycznie przemawiało wyłącznie doświadczenie w skokach spadochronowych. A jednak dla komunistycznego aparatu była idealną kandydatką do roli pierwszej kosmonautki. Należy pamiętać, że kosmiczny wyścig między USA a ZSRR miał przede wszystkim znaczenie propagandowe. Tierieszkowa była zaangażowana politycznie, miała chłopskie korzenie i była robotnicą. Powierzając jej tak trudną misję, Związek Radziecki chciał wysłać światu wiadomość, że „mateczka Rosja” nikogo nie dyskryminuje i każdemu daje równe szanse. Najlepsza z najlepszych? Do komisji wyłaniającej przyszłych kosmonautów, na czele której stał Nikołaj Kamanin, wpłynęło ponad 400 zgłoszeń, spośród których wyłoniono pięć kandydatek: Żannę Jorkinę, Tatianę Kuzniecową, Walentynę Ponomariową, Irinę Sołowiową i Walentynę Tierieszkową. Każda mogła pochwalić się dyplomem wyższej uczelni technicznej, uprawnieniami pilotki i doświadczeniem w lotach testowych. Każda poza Tierieszkową, a jednak Nikita Chruszczow zarządził, że w kosmos poleci tkaczka, mimo że ta nie dorastała do pięt swoim kontrkandydatkom. Braki w doświadczeniu i uprawnieniach nie oznaczały jednak, że Walentyna nie ma żadnych predyspozycji na kosmonautkę. Trening rekrutek rozpoczął się w 1962 roku. Obejmował naukę lotu odrzutowcem, skoki ze spadochronem i cały szereg testów, m.in. odporności na oddziaływanie siły odśrodkowej i stanu nieważkości. Kuzenicowa i Jorkina zostały wyeliminowane z programu. Do końca dotrwały tylko trzy kandydatki. Nie można jednak nie wspomnieć, że w ramach szkolenia Tierieszkowa nie odbyła ani jednego samodzielnego lotu MiG-iem. Walentyna Tierieszkowa w kosmosie Ostatnia załogowa misja w ramach programu Wostok rozpoczęła się 16 czerwca 1963 roku. Wostok 6 z Tierieszkową na pokładzie wystartował z Bajkonuru w Kazachstanie o godzinie 9:29. Lot trwał dwie doby, 22 godziny, 50 minut i 8 sekund. W tym czasie kosmonautka 48 razy okrążyła Ziemię. Lądowanie nastąpiło 19 czerwca 1963 roku. Z oficjalnych meldunków wynikało, że wszystko idzie jak po maśle. Walentyna pozdrawiała Komsomoł i partię, przesyłała podziękowania Nikicie Chruszczowowi i narodowi radzieckiemu. Oczywiście, że musiało tak to wybrzmieć. W końcu propaganda rządzi się swoimi prawami. Po latach wyszło jednak na jaw, że misja nie odbyła się bezproblemowo. W początkowej fazie lotu Tierieszkowa nie odpowiadała na komunikaty z bazy. Nie było to jednak spowodowane problemami z łącznością. Astronautka po prostu zasnęła. Źle znosiła stan nieważkości, poza tym uskarżała się na za ciasno zawiązane buty skafandra, uciskający hełm i niekomfortową pozycję w kapsule. Była przekonana, że nie dotrwa do końca. Prosiła o skrócenie misji, do czego jednak nie doszło. Walentyna Tierieszkowa bohaterką i gwiazdą Po powrocie władze uhonorowały ją tytułem Bohatera Związku Radzieckiego. W Moskwie przemówiła na Międzynarodowym Kongresie Kobiet, następnie wyruszyła w podróż po świecie. Wizytowała w Indiach, Pakistanie, Stanach Zjednoczonych i Polsce. Poznała wówczas wiele znakomitych osobistości, m.in. królową Elżbietę II. Znalazła się na ustach całego świata. Prasa okrzyknęła ją „królową niebios” i „Kolumbem w spódnicy”. Udana misja otworzyła jej drzwi do Wojskowego Instytutu Lotnictwa im. Żukowskiego w Moskwie. Studia ukończyła w 1969 roku jako inżynier kosmonauta. 8 lat później uzyskała tytuł doktorski. W 1967 roku została wybrana do Rady Najwyższej ZSRR, a 5 lat później została mianowana członkiem prezydium Rady Najwyższej. Do 1991 roku była członkiem Komitetu Centralnego KPZR. W 1989 roku wybrano ją do Rady Narodowości ZSRR. W 1997 roku zakończyła służbę w randze generała lotnictwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy Sławosz Uznański-Wiśniewski w końcu poleci w kosmos? Na przeszkodzie może stać polityka
Od trzech tygodni regularnie publikowane są kolejne daty startu misji Ax-4, po czym zostają odwoływane. Naturalnie opóźnienia w lotach kosmicznych są oczywistością. Tyle czynników musi zagrać jednocześnie, że zmiany startów są regularne. Czasami zawodzi pogoda, innym razem technologia, a najczęściej człowiek. Ale w przypadku Ax-4 w grę może wchodzić również polityka.
Spis treści: Problemy techniczne Wielka polityka Nowy termin misji? Na start załogowej misji kosmicznej IGNIS, czyli części czwartej komercyjnej misji amerykańskiej firmy Axiom Space, czekamy od dwóch lat. Ma w niej wziąć udział Polak – dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Faza przygotowań zakończyła się już dawno, a w tej chwili astronauci żyją w przedłużanej regularnie kwarantannie. Pierwszy termin startu, wyznaczony na 29 maja, został odwołany ze względu na uszkodzone okablowanie w kapsule Dragon Crew. Kapsule, która wraz z AX-4 ma polecieć w swój dziewiczy rejs. Poprzednia kapsuła, przygotowana na potrzeby misji Ax-4, została wykorzystana do ściągnięcia z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronautów pierwszego testowego lotu Starlinera. Dlatego SpaceX przydzielił Axiomowi nowy, zmodyfikowany statek kosmiczny Dragon Crew. Plusem jest to, że to pierwsi astronauci lecący danym Dragonem mają możliwość nadania kapsule imienia. Problemy techniczne Kolejną datę startu wyznaczono na 8 czerwca, by przenieść ją na 9 i wreszcie 10 czerwca. Ale tego dnia przez Florydę przetaczały się burze, które mogły skomplikować manewry konieczne do wyniesienia kapsuły na odpowiednią wysokość. Kolejnego dnia, 11 czerwca, ogłoszono, że z boosterów rakiety Falcon 9 wycieka paliwo, konkretnie tlen, który w komorze spalania mieszany jest z naftą lotniczą. SpaceX uspokajał, że poradzą sobie z naprawą szybko i start odbędzie się 12 czerwca. Wówczas jednak dowiedzieliśmy się, że z modułu Zvezda na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej wycieka powietrze. Co ciekawe, problem ten został po raz pierwszy zgłoszony w 2019 roku, ponownie dwa lata później. Przez cały ten okres statki kosmiczne dokowały do modułu Zvezda. Działo się tak nawet w czasie potwierdzonego wycieku w 2020–2021 roku. Jedynym zaleceniem dla załogi było zamykanie włazów pomiędzy segmentami, aby izolować wyciek i monitorować zmiany ciśnienia. W tym okresie do Zvezdy dokowały statki Progress MS i Sojuz MS. Jednak w przypadku Ax-4 dokowanie uznano za niemożliwe. Wielka polityka I tutaj powstaje pytanie: czy problem ze startem nie jest przypadkiem polityczny? W USA trwa wojna podjazdowa między niedawnymi sojusznikami: prezydentem Donaldem Trumpem i szefem SpaceX Elonem Muskiem. Musk zagroził nawet, że wycofa swoje kapsuły, które służą do lotów załogowych na ISS, rozbijając tym samym program lotów załogowych. Na razie temat zawieszono, ale kto wie, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami. Poza tym Międzynarodowa Stacja Kosmiczna została powołana przez NASA i Roskosmos. Mniejszościowy udział w niej mają europejska, kanadyjska, japońska, brazylijska i brytyjska agencja kosmiczna. Czyli sprawa rozgrywa się między Rosją a USA, które ostatnio się nie dogadują w sprawie zakończenia wojny w Ukrainie. Co więcej, Rosjanie nie muszą chętnie widzieć na pokładzie ISS Polaka, przedstawiciela narodu, który wyjątkowo mocno przeciwstawia się agresji Rosji na Ukrainę. Na razie nikt tego oficjalnie nie powiedział, jednak nie można tego wykluczyć. Nowy termin misji? W tej chwili kolejny start misji Ax-4 zaplanowano na niedzielę 22 czerwca, ale tak naprawdę lepiej byłoby, gdyby ten start się nie odbył. Polska misja na ISS ma dwa cele: naukowo-technologiczny i edukacyjny. W przypadku tego pierwszego wiemy już, że część eksperymentów biologicznych jest na skraju przeterminowania. Oznacza to, że jeśli nie zostaną dostarczone nowe próbki, badania mogą zwyczajnie się nie powieść. A choć wydaje się, że nie ma niczego prostszego niż wysłanie nowej paczki próbek, sprawa wcale nie jest prosta. Wszystko przez precyzyjne i długie procedury bezpieczeństwa NASA. W przypadku programu edukacyjnego sytuacja też staje się krytyczna. Uczniowie mieli na kilka sposobów łączyć się z orbitą, ale mają przed sobą już tylko kilka dni szkoły. W piątek 27 czerwca odbiorą świadectwa i zaczną wakacje. Oczywiście można uznać, że spotkania z orbity będą nagrane, szkolne eksperymenty również, ale nie oszukujmy się – nie jest to tym samym, co możliwość bezpośredniego spotkania się z polskim astronautą przebywającym na orbicie. Może po prostu trzeba przełożyć misję na jesień? Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Na Syberii istnieje „polska wieś”. Nasz język słychać tam każdego dnia
Nasi rodacy rozsiani są po całym świecie, często w miejscach zaskakujących i odległych. Wierszyna, niewielka wieś w samym sercu Syberii, jest tego najlepszy dowód.
W tym artykule: Wierszyna – „polska wieś” na Syberii Syberyjski Białystok Rozsiana po całym świecie Polonia liczy – według różnych szacunków – od 15 do nawet ponad 20 milionów osób. Dlatego nie przesadzimy mówiąc, że Polaków można spotkać niemal wszędzie. Zarówno w bliższych, jak i dalszych zakątkach naszego globu. Jednym z takich miejsc jest oddalona o ok. 100 km od syberyjskiego Irkucka niewielka wioska Wierszyna, którą nieprzypadkowo okrzyknięto „polską wsią”. Wierszyna – „polska wieś” na Syberii W Irkucku średnia roczna temperatura powietrza wynosi 5 stopni Celsjusza. I podobne warunki panują w Wierszynie. Prowadzi do niej tylko jedna droga gruntowa, a kiedy pojawiają się duże opady lub wiosenne roztopy, miejscowość zostaje kompletnie odcięta od świata. Nie byłoby w tym nic dziwnego, biorąc pod uwagę warunki, jakie panują w tej części świata, gdyby nie fakt, że jest to jedna z tych wiosek na Syberii, które śmiało można uznać za „polskie”. Na początku XX wieku, około 1910 roku, osiedlili się tu bowiem poszukujący lepszego życia emigranci z Małopolski i Zagłębia Dąbrowskiego. Obecnie wieś liczy około 500-600 mieszkańców. Jednak dziś tylko część z nich mówi płynnie po polsku, ponieważ kolejne pokolenia przez lata nie miały możliwości nauki języka swoich przodków. Dziś w Wierszynie działa szkoła, w której zajęcia są prowadzone w języku polskim, a także kościół, przy którym funkcjonuje Dom Polski. – Miałem okazję spotkać się z rodakami, którzy kultywują polskie tradycje. Byłem pod wrażeniem ich znajomości języka polskiego, znajomości historii i bliskości z Polską. Mam świadomość, że jestem tysiące kilometrów od Polski, ale jednocześnie bardzo blisko Polski – mówił w 2021 r. Krzysztof Krajewski, ambasador RP w Rosji podczas wizyty w Wierszynie. Dodajmy, że na terenie wsi znajduje się symboliczny pomnik upamiętniający pierwszych mieszkańców przybyłych z Polski. Syberyjski Białystok Choć Syberia na ogół kojarzona jest z przymusowym zesłaniem za działalność patriotyczną, miejsc podobnych do Wierszyny, gdzie ludzie przyjeżdżali dobrowolnie, znajdziemy tam dużo więcej. Badając dzieje Polaków na Wschodzie, warto udać się na przykład do Białegostoku. Ale nie miasta na Podlasiu, a wsi o takiej samej nazwie leżącej w obwodzie tomskim. Miejscowość została założona na przełomie XIX i XX w. przez polskich osadników, którzy wyjechali w głąb kraju z zachodnich guberni rosyjskiego imperium, tj. grodzieńskiej, wileńskiej i siedleckiej. – Nazwa wzięła się stąd, że XIX-wieczny Białystok bardzo szybko się rozwijał i nazywany był nawet „Manchesterem Północy”. Osadnicy liczyli, że nadanie takiej nazwy sprawi, że również ich wieś szybko rozkwitnie. Tak też się stało. Na początku mieszkało tu 13 rodzin, zaś w 1916 roku było ich już ponad 100. Dziś wieś liczy około 200 mieszkańców. Oprócz Polaków mieszkają tam również Rosjanie i Ormianie – zaznacza Agnieszka Kaniewska, podróżniczka i znawczyni Rosji, cytowana przez TVN24. Przez lata miejscem, które jednoczyło polską mniejszość w Białymstoku, był wybudowany w 1908 r. kościół św. Antoniego z Padwy. W latach 30. minionego wieku świątynię przejęli bolszewicy. Po pięciu dekadach ponownie trafiła w ręce katolickiej społeczności. Niestety, w nocy z 18 na 19 kwietnia 2017 r. kościół doznał poważnych zniszczeń w wyniku pożaru. Na szczęście dzięki ofiarności parafian i dobroczyńców udało się go odbudować. We wnętrzach świątyni znajdują się obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Antoniego Padewskiego oraz kopia „Jezusa Miłosiernego” autorstwa Eugeniusza Kazimirowskiego. Źródła: TVN24, bialystok.wyborcza.pl, dzieje.pl, archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Caryca Katarzyna II Wielka była władczynią absolutną. Osadziła na polskim tronie swojego kochanka
Chociaż urodziła się w prowincjonalnym wówczas Szczecinie i nie pochodziła z rodziny o królewskim statusie, została następczynią rosyjskiego tronu. Przez wiele lat poniżana i ośmieszana, odpłaciła się mężowi Piotrowi III przewrotem i sama zasiadła na carskim tronie. Katarzyna II Wielka to postać niejednorodna i do dziś budząca zainteresowanie.
Spis treści: Tron Romanowów Katarzyna II Wielka Jedyny następca tronu Katarzyna zostaje carycą Kochanek na polskim tronie Złoty wiek imperium rosyjskiego Przyszła wszechwładna caryca Katarzyna II Wielka urodziła się 21 kwietnia 1729 roku w Szczecinie jako córka księcia Christiana Augusta von Anhalt-Zerbst z dynastii askańskiej i Joanny Elżbiety z dynastii holsztyńskiej. Na chrzcie, który odbył się 23 kwietnia, otrzymała imiona Zofia Augusta Fryderyk. To matka przyszłej carycy najmocniej starała się o wydanie córki za możliwie jak najlepszą partię. W końcu odpowiedni mąż mógł wzmocnić pozycję rodziny w Europie. W tym celu Joanna Elżbieta wysyłała portrety Zofii na dwory i zacieśniała znajomości, licząc na zainteresowanie możnych. Szczęśliwie, Zofia zwróciła uwagę carycy Elżbiety Romanowej, poszukującej żony dla rosyjskiego następcy tronu. Tron Romanowów Elżbieta, córka Piotra Wielkiego, objęła władzę dopiero po śmierci wszystkich potomków jego wnuka, Piotra II, co świadczy o skomplikowanej sytuacji dziedziczenia w Rosji. Gdy już ją zdobyła, musiała zagwarantować jej sukcesję. W związku z tym, że była bezpłodna, zdecydowała się adoptować siostrzeńca – Karola Piotra Ulryka, znanego historii jako Piotr III. To właśnie jego żoną miała zostać Zofia. Piotr był z pochodzenia Niemcem i nigdy nie opanował biegle rosyjskiego. Był też chorowity i nie wykazywał zainteresowania polityką. Mimo tych wad pozostawał najbliższym krewnym Elżbiety, co zaważyło na sprawie. Katarzyna II Wielka Dla odmiany Zofia, która po przybyciu do Rosji w 1744 roku zmieniła wyznanie na prawosławie oraz przybrała imię Katarzyna, biegle posługiwała się rosyjskim. Szybko związała się z nową ojczyzną. Para stanęła na ślubnym kobiercu w 1745 roku, ale małżeństwo nie było udane. Katarzyna gardziła mężem, szczególną niechęć budziło w niej jego pijaństwo. Piotr III również nie pałał miłością do żony, bił ją i wyzywał. Tak naprawdę oboje żyli oddzielnie, umilając sobie czas w ramionach innych. Jedyny następca tronu Z tego powodu jedyne dziecko pary przyszło na świat aż dziewięć lat po ślubie. Choć wiele wskazuje na to, że biologicznym ojcem następcy tronu Pawła, nie był Piotr III, ale ówczesny kochanek Katarzyny – Sergiej Sałtykow. Nie miało to jednak znaczenia. Dla Piotra liczyło się, że dziecko gwarantuje utrzymanie rodziny na tronie. Poród trał kilkanaście godzin i Katarzyna nie zniosła go dobrze. Co więcej, gdy tylko dziecko pojawiło się na świecie, zostało jej odebrane przez teściową, carycę Elżbietę. Katarzyna zobaczyła syna po raz pierwszy dopiero 40 dni po porodzie. Przez wiele lat nie miała do niego dostępu, co na zawsze zaważyło na jej relacjach z potomkiem. Caryca Elżbieta zmarła na przełomie 1761 i 1762 roku. Ciało carycy nie zdążyło jeszcze dobrze ostygnąć, gdy jej adoptowany syn – Piotr III - już biegał po komnatach jak dziecko i wykrzykiwał: – Hurra, hurra! Jestem carem! Wreszcie nie muszę nikogo słu­chać! Jego zachowanie po śmierci Elżbiety, jawne ignorowanie rytuałów religijnych i ogólna radość ze śmierci przybranej matki, zwróciły przeciwko niemu możnych. Jeśli doda się do tego wprowadzenie w armii porządków na wzór pruski, to łatwo zrozumieć, dlaczego przewrót był nieunikniony. Katarzyna zostaje carycą Na czele spisku stali bracia Orłowowie. Grigorij Orłow był kochankiem i faworytem Katarzyny. Bracia obstawili Petersburg lojalnymi sobie oddziałami i gdy wszystko było gotowe, posłali po Katarzynę. 8 lipca spiskowcy pojmali cara w letnim pałacu w Oranienbaumie. Pod presją żony podpisał akt abdykacji, a władzę przejęła Katarzyna II. Kilka dni później Piotr zmarł w niejasnych okolicznościach, prawdopodobnie zamordowany przez braci Orłowów. Pierwsze lata panowania Katarzyny II upłynęły pod znakiem umacniania władzy i reform mających na celu modernizację Rosji. Caryca dążyła do wzmocnienia pozycji państwa na arenie międzynarodowej, jednocześnie dbając o poparcie arystokracji i armii, które pomogły jej zdobyć tron. Inspirowana ideami oświecenia, wprowadzała zmiany w administracji, gospodarce i edukacji, choć jej reformy miały głównie na celu zwiększenie efektywności rządów, a nie faktyczne ograniczenie autokracji. Katarzyna skutecznie tłumiła opozycję, eliminując przeciwników politycznych. Jej rządy szybko przekształciły Rosję w jedną z najpotężniejszych monarchii absolutnych w Europie. Za panowania Katarzyny II Rosja prowadziła liczne wojny, które umocniły jej pozycję jako potęgi europejskiej. Najważniejsze były dwa konflikty z Imperium Osmańskim (1768–1774 i 1787–1792). Zakończyły się zdobyciem Krymu, aneksją terenów nad Morzem Czarnym i uzyskaniem prawa do swobodnej żeglugi przez Cieśniny Czarnomorskie. Rosja brała także udział w trzech rozbiorach Rzeczypospolitej (1772, 1793, 1795), co pozwoliło jej znacznie rozszerzyć granice na zachodzie. W czasie jej panowania Rosja toczyła również wojnę ze Szwecją (1788–1790), która zakończyła się bez większych zmian terytorialnych. Dzięki tym konfliktom imperium znacząco powiększyło swoje terytorium i stało się jednym z kluczowych graczy w Europie. Kochanek na polskim tronie A skoro mówimy o Rosji i rozbiorach Polski, warto zacząć od osobistych relacji Katarzyny ze Stanisławem Augustem Poniatowskim. Stanisław August nazywał Katarzynę „panią swoich losów”, a caryca przyznawała, że darzyli się miłością. Ich romans rozpoczął się, gdy Katarzyna była jeszcze żoną następcy tronu. Poniatowski trafił do Petersburga za sprawą rodziny, liczącej na wsparcie Rosji w walce o polski tron. Jako sekretarz brytyjskiego ambasadora poznał przyszłą carycę i zakochał się w niej, choć początkowo obawiał się konsekwencji. Ich związek rozpoczął się w 1755 roku, a dwa lata później Katarzyna urodziła ich córkę Annę, która zmarła w niemowlęctwie. Mąż Katarzyny tolerował zdradę, sam bowiem miał kochankę. W 1758 roku cesarzowa Elżbieta nakazała Poniatowskiemu opuścić Petersburg. Po koronacji Katarzyny Poniatowski liczył na ponowne spotkanie, lecz caryca uznała ich relację za zakończoną i zamiast kochankiem, uczyniła Stanisława królem Polski. Oczywiście dawna miłość nie przeszkodziła jej w dokonaniu rozbiorów Polski. W końcu miłość to jedno, a polityka – drugie. Złoty wiek imperium rosyjskiego Katarzyna II Wielka zapisała się w historii Rosji jako jedna z najwybitniejszych caryc, znacząco umacniając pozycję imperium na arenie międzynarodowej i przeprowadzając liczne reformy wewnętrzne. Jej rządy (1762–1796) przyniosły rozbudowę terytorium państwa. Wprowadziła reformy administracyjne, zmodernizowała sądownictwo i wzmocniła pozycję szlachty, jednocześnie zaostrzając ucisk chłopów. Mimo inspiracji filozofią oświeceniową stłumiła powstanie Pugaczowa, brutalnie rozprawiając się z buntem chłopskim. Dzięki skutecznej polityce wewnętrznej i zagranicznej Katarzyna II uczyniła Rosję jednym z najpotężniejszych państw Europy. Jej rządy określane są mianem „Złotego Wieku Imperium Rosyjskiego”. A co z legendą Katarzyny jako erotomanki? Wszystko wskazuje na to, że była tak szeroko głoszona, bo po prostu był to jeden z niewielu sposobów kompromitowania carycy. W swoim życiu faktycznie miała kilkunastu kochanków, ale to wcale nie było więcej, niż w ówczesnych czasach miał dowolny władca. Po prostu Katarzynie, jako kobiecie, nie uchodziło to na sucho. Katarzyna II Wielka zmarła 17 listopada 1796 r. w Pałacu Zimowym w Petersburgu. Prawdopodobną przyczyną śmierci był wylew. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Maryna Mniszchówna była pierwszą Polką na rosyjskim tronie. Małżeństwo z carem zakończyło się tragedią
Choć wojewodzianka sandomierska Maryna Mniszchówna została carycą Rosji, jej życiorys daleki był od losów Kopciuszka. Śmierć męża Dymitra Samozwańca I zaledwie dziewięć dni po ślubie była dopiero początkiem gehenny, która stała się jej udziałem.
W tym artykule: Kim była Maryna Mniszchówna? Droga Maryny Mniszchówny na carski tron Krwawe gody Tragiczne losy Maryny Mniszchówny Losy Maryny Mniszchówny, Polki, która zasiadła na carskim tronie, stały się inspiracją dla wielu polskich i rosyjskich literatów. Zygmunt Krasiński uczynił ją główną bohaterką kobiecą swojej powieści historycznej „Agaj-Han”, a Józef Szujski poświęcił jej dramat „Maryna Mniszchówna”. Małżeństwo Mniszchówny i Dymitra Samozwańca I stanowiło też jeden z głównych wątków tragedii „Borys Godunow” pióra Aleksandra Puszkina i opery Modesta Musorgskiego o tym samym tytule. Chociaż wbrew obiegowej opinii nie była ona jedyną carycą polskiego pochodzenia (Agafia Gruszecka, żona Fiodora III Romanowa, pochodziła z polskiego rodu szlacheckiego herbu Lubicz), swoim burzliwym życiorysem mogłaby obdarzyć kilka osób, a jej historia pokazuje, że marzenie o księciu z bajki może szybko przerodzić się w koszmar. Kim była Maryna Mniszchówna? Marianna Mniszchówna, która zapisała się w historii pod imieniem Maryny, przyszła na świat ok. 1588 r. jako córka wojewody sandomierskiego (od 1593 r. także starosty generalnego ruskiego) Jerzego Mniszcha i Jadwigi Tarłówny. Miała siedmioro rodzeństwa, w tym między innymi starostę generalnego ruskiego Stanisława Bonifacego, kasztelana sądeckiego Franciszka Bernarda i Urszulę, żonę wojewody bełskiego Konstantego Wiśniowieckiego. Ród Mniszchów, z którego się wywodziła, przybył do Polski z Moraw w 1534 r., lecz bardzo szybko dorobił się majątku i zyskał pozycję na dworze Jagiellonów, a następnie Wazów. Rodzina Maryny znana była zresztą ze swojej przebiegłości i sprytu – to właśnie jej stryj Mikołaj Mniszech miał podsunąć królowi Zygmuntowi II Augustowi łudząco podobną do Barbary Radziwiłłówny mieszczkę Barbarę Gizankę jako nową kochankę. Rodzinne ambicje wyniosły Mniszchównę na rosyjski tron, lecz jednocześnie przypieczętowały jej tragiczny los. W 1603 r. na dworze księcia Adama Wiśniowieckiego w Brahiniu pojawił się młody mężczyzna podający się za cudownie ocalałego syna cara Iwana IV Groźnego, Dymitra Iwanowicza, który zginął w tajemniczych okolicznościach 15 maja 1591 r. w Ugliczu. Najprawdopodobniej był to zbiegły z moskiewskiego klasztoru mnich Grigorij Otriepjew, lecz jego opowieść okazała się na tyle wiarygodna, że Wiśniowiecki nie tylko mu uwierzył, ale też postanowił pomóc mu odzyskać rosyjski tron. Po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii Rurykowiczów Fiodora I w 1598 r. władzę w Rosji przejął bowiem carski doradca Borys Godunow, którego oskarżano o to, że przyczynił się do śmierci carewicza Dymitra. Na początku 1604 r. w drodze na dwór królewski do Krakowa Otriepjew vel Dymitr zatrzymał się u Jerzego Mniszcha w Samborze, a wojewoda sandomierski od razu dostrzegł w nim idealnego kandydata na zięcia. Droga Maryny Mniszchówny na carski tron Dymitr nie zapomniał spotkania w Samborze i kiedy już zyskał poparcie króla Zygmunta III Wazy dla swoich roszczeń, 25 maja 1604 r. zawarł układ z Jerzym Mniszchem, w którym obiecywał, że poślubi jego córkę Marynę, jeśli tylko zdobędzie rosyjski tron. W zamian Mniszech miał otrzymać niebagatelną kwotę miliona polskich złotych oraz księstwa siewierskie i smoleńskie, jego córka zaś liczne nadania ziemskie oraz Psków i Wielki Nowogród. Kiedy 20 czerwca 1605 r. Dymitr wkroczył do Moskwy, a następnie 30 lipca 1605 r. został koronowany na cara Rosji, nie zapomniał danego Mniszchom słowa. Już 22 listopada 1605 r. w Krakowie odbył się ślub per procura, na którym narzeczonego Mniszchówny zastępował rosyjski poseł Afanasij Własiew. W uroczystości, której przewodniczył kardynał Bernard Maciejowski, brali udział m.in. król Zygmunt III Waza, jego siostra Anna Wazówna i syn Władysław. Następnie Maryna wyruszyła z orszakiem do Moskwy, gdzie miała zostać pierwszą Polką na carskim tronie. Sytuacja Mniszchówny była jednak nie do pozazdroszczenia. Tuż przed przyjazdem żony Dymitr Samozwaniec I oddawał się bowiem cielesnym uciechom z córką swojego poprzednika Ksenią Godunow, którą traktował niczym swoje wojenne trofeum, a ponoć także z… młodziutkim księciem Iwanem Chworostinem. Dopiero na skutek upomnień teścia odesłał kochankę do klasztoru, aby nie narażać jego córki na upokorzenia. Co więcej, nowy monarcha nie cieszył się popularnością wśród swoich poddanych, którzy krytykowali go za nieprzestrzeganie rosyjskich obyczajów, otaczanie się przede wszystkim Polakami i próbę wprowadzenia w ich prawosławnym kraju religii katolickiej. 12 maja 1606 r. Maryna uroczyście przybyła do Moskwy, gdzie sześć dni później w soborze Uspieńskim na Kremlu poślubiła Dymitra w obrządku bizantyjskim i przyjęła koronę carycy z rąk patriarchy moskiewskiego Ignacego. Po ślubie nowa władczyni z dumą tytułowała się „Najjaśniejszą Wielkają Gosudarynją, Carową Marią Juriewną”, a Jerzy Mniszech już zacierał ręce na myśl o łaskach, które spłyną na niego z rąk wpływowego zięcia. Krwawe gody Jak się tego można było spodziewać, entuzjazm wokół małżeństwa Dymitra i Maryny cechował przede wszystkim Polaków. Ksiądz Stanisław Grochowski w „Pieśni na fest ucieszny wielkim dwiema narodom, polskiemu i moskiewskiemu” pisał: Io tryumfie! szczęśliwa Mniszkówno, Wyniosłaś dom twój z obłokami równo; Wielka Maryno między słowiańskiemi Córy znacznemi. Radosne wesele bardzo szybko przerodziło się w krwawą rzeź. Już 27 maja 1606 r. z inicjatywy bojara Wasyla Szujskiego doszło do zamachu stanu, w wyniku którego Dymitr został zdemaskowany jako „heretyk” Griszka Otriepjew, a następnie zadźgany nożami przez swoich politycznych przeciwników. Przed śmiercią zdążył tylko ostrzec swoją polską żonę słowami: „Serce moje, zdrada!”. Mniszchównie udało się uniknąć tragicznego losu męża, ponoć dzięki jej niskiemu wzrostowi. Miała ukryć się na czas rzezi pod spódnicą ochmistrzyni Barbary Kazanowskiej, lecz część badaczy kwestionuje tę wersję wydarzeń. Choć Maryna przeżyła, nie zdołała uniknąć kary ze strony nowego cara Wasyla Szujskiego, którego wojska 2 czerwca 1606 r. pojmały ją, a następnie 26 sierpnia 1606 r. umieściły jako zakładniczkę w areszcie domowym w Jarosławiu. Nadzieja na poprawę losu Mniszchówny pojawiła się w 1607 r., kiedy to w Starodubie zjawił się mężczyzna podający się nie tylko za zmarłego carewicza Dymitra, ale też za cara Dymitra Samozwańca. Prawdziwa tożsamość Dymitra Samozwańca II nie została nigdy ujawniona, choć na przestrzeni lat badacze wysuwali liczne mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy na ten temat. Kiedy 2 sierpnia 1608 r. Maryna i jej ojciec odzyskali wolność na mocy rozejmu króla Zygmunta III z braćmi Szujskimi, była caryca postanowiła spotkać się z nowym Samozwańcem. Nawet jeśli nie wierzyła w to, że jest on jej mężem, stanowił jej ostatnią szansę na odzyskanie utraconych wpływów. Tragiczne losy Maryny Mniszchówny Do spotkania Maryny i łże-Dymitra, jak nazywano go w literaturze, doszło 20 września 1608 r. w obozie pod Tuszynem, gdzie przebywał ze swoimi zwolennikami. Mimo że stanowił on całkowite przeciwieństwo Dymitra Samozwańca I, zarówno jeśli chodzi o wygląd, jak i zachowanie, Mniszchówna udała, że rozpoznaje w nim zmarłego cara. Samozwaniec obiecał jej zresztą w zamian 300 tysięcy rubli i 14 miast na polsko-rosyjskim pograniczu, jeśli tylko zgodzi się uczestniczyć w prowadzonej przez niego grze. Wkrótce odbył się potajemny ślub Maryny i Dymitra (lub raczej „odnowienie małżeńskiej przysięgi”) w obecności bernardyna Antoniego Lubelczyka, lecz parze nie było dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem. Samozwaniec nie był bowiem w stanie zdobyć ze swoimi wojskami Moskwy, a kiedy dowiedział się, że do Tuszyna zbliża się rosyjsko-szwedzka armia Jacoba De la Gardie, uciekł do Kostromy, a następnie w styczniu 1610 r. do Kaługi nad Oką. Kres jego działalności położył 21 grudnia 1610 r. pod Kaługą Tatar Piotr Urusow, który zastrzelił go z zemsty za uwięzienie i chłostę. Po śmierci męża Maryna Mniszchówna nie miała najmniejszego zamiaru wracać do Polski, cały czas starając się odzyskać utraconą pozycję. Na początku 1611 r. wydała na świat syna Iwana, którego nazywała carewiczem Iwanem Dymitrowiczem i lansowała jego kandydaturę do rosyjskiego tronu. W walce o władzę dla niej i syna pomagał Marynie ataman Kozaków dońskich Iwan Zarucki, uważany zresztą przez przeciwników byłej carycy za biologicznego ojca jej dziecka. Mniszchównie i Zaruckiemu udało się nawet stworzyć niewielkie państwo kozackie ze stolicą w Astrachaniu, lecz po przejęciu władzy w Rosji przez cara Michała I Romanowa w 1613 r. stało się jasne, że do Moskwy mogą wkroczyć co najwyżej jako więźniowie. Pozbawienie Maryny i jej syna praw do tronu przez Sobór Ziemski było więc jedynie formalnością, ponieważ i tak nie mieli żadnych szans na jego objęcie. Historia Mniszchówny powoli zbliżała się ku tragicznemu finałowi. Wiosną 1614 r. wybuchł bunt Kozaków, którzy zorientowali się, że była caryca i ataman Zarucki nie mają im już nic do zaoferowania. Parze wraz z maleńkim Iwanem udało się uciec z Astrachania, lecz wkrótce wpadli w ręce carskich wojsk, które pojmały ich na jednej z wysp na rzece Ural. W czasie publicznej egzekucji 16 lipca 1614 r. w Moskwie Iwan Zarucki został nabity na pal, a trzyletni Iwan Dymitrowicz powieszony. Oszczędzono tylko Marynę Mniszchównę, lecz jedynie na kilka miesięcy. Uwięziona w baszcie w Kołomnie, pogrążona w rozpaczy po śmierci ukochanego i maleńkiego synka czekała aż dopełni się jej los. W końcu wiosną 1615 r. zmarła w tajemniczych okolicznościach, najprawdopodobniej zamordowana na polecenie cara Michała I, choć i tak nie była już dla niego żadnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Zaskakujące znalezisko na dnie Morza Kaspijskiego. Odkryto wrak z Imperium Rosyjskiego
Włosko-irański zespół archeologów odnalazł wrak rosyjski, który przewoził olbrzymi ładunek. Najprawdopodobniej zatonął w wodach Morza Kaspijskiego na przełomie XVIII i XIX wieku.
Spis treści: Wrak statku z czasów Imperium Rosyjskiego Naukowcy byli w stanie zidentyfikować pochodzenie drewna użytego do konstrukcji statku Handel morski na Morzu Kaspijskim Statek przewoził żywność dla żeglarzy To już kolejne archeologiczne odkrycie, które możliwe było m.in. dzięki zmianom klimatu. Naukowcy w Iranie w ciągu ostatnich dekad zaobserwowali wielokrotnie wzrosty i spadki poziomu Morza Kaspijskiego, co prowadziło do erozji obszarów przybrzeżnych. Archeologom udało się dzięki temu odnaleźć szereg różnych artefaktów, które rzucały światło na historię regionu. Wrak statku z czasów Imperium Rosyjskiego Tym razem badacze dokonali czegoś bardziej spektakularnego. Erozja trzymetrowej wydmy wzdłuż południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego w Mazandaran w Iranie odsłoniła fragmenty drewnianego statku. Późniejsze wykopaliska odsłoniły całą konstrukcję, która miała aż 28 metrów. Badanie wykazało, że była to jednostka, która należała do Imperium Rosyjskiego. Z kolei datowanie radiowęglowe wykazało, że wrak najprawdopodobniej pochodzi z końca XVIII wieku lub początku XIX wieku. Był trójmasztowcem. Ponadto stwierdzono, że statek był wielokrotnie naprawiany. – Wrak statku nazwaliśmy Zaghemarz – od wioski, która znajduje się niedaleko miejsca odkrycia. Odsłonięcie całości zajęło nam dwa sezony wykopaliskowe. Udało nam się odkopać całą drewnianą konstrukcję kadłuba, w tym stępkę, słupy końcowe, belki konstrukcyjne, deski kadłuba, podłużnice, grodzie i pozostałości dwóch masztów – napisali archeolodzy w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Maritime Archeology”. Naukowcy byli w stanie zidentyfikować pochodzenie drewna użytego do konstrukcji statku Ponadto naukowcom udało się zidentyfikować również pozostałości różnego rodzaju lin, a także kosze zawierające materiał roślinny. – Przeprowadzono badania archeobotaniczne na próbkach drewna i materiale roślinnym przechowywanym w koszach. Wyniki analizy dostarczyły listy gatunków drewna użytych do budowy elementów konstrukcyjnych i niekonstrukcyjnych statku. To przede wszystkim dwa główne gatunki drewna: sosna zwyczajna i świerk lub modrzew – napisali badacze. Oznacza to, że stocznia, w której wykonano statek znajdowała się w regionie dorzecza Wołgi lub Kaukazu. Handel morski na Morzu Kaspijskim Choć nazwa może niektórych zwodzić, w rzeczywistości Morze Kaspijskie jest jeziorem i to największym na świecie. Jego powierzchnia wynosi ok. 370 tys. km kw. Do tego olbrzymiego zbiornika wodnego dostęp ma pięć krajów: Kazachstan, Rosja, Turkmenistan, Iran, a także Azerbejdżan. Naukowcy w swojej pracy podkreślają, że Morze Kaspijskie od dawna było bardzo ważnym szlakiem handlowym dla państw regionu. Uczeni twierdzą, że statek był wykorzystywany przede wszystkim do przewożenia towarów, prawdopodobnie z terytorium współczesnego Iranu do Imperium Rosyjskiego. Statek przewoził żywność dla żeglarzy Co ciekawe, analiza archeobotaniczna pozwoliła również na zidentyfikowanie sześciu gatunków roślin, które najprawdopodobniej były częścią ładunku statku. – Większość odzyskanych szczątków stanowiła gryka (Fagopyrum esculentum). Dobrze zachowane cząstki, które znalezione zostały w trzech wiklinowych koszach, zostały określone jako pochodzące z regionów uprawnych w pobliżu dorzecza Wołgi i Kaukazu – napisali naukowcy. Ponadto zidentyfikowano również komosę białą i tobołki polne, co potwierdza, że statek pochodził z Rosji. Podsumowując wszystkie odkryte dowody, badacze doszli do wniosku, że statek najpewniej był częścią floty handlowej, która przewoziła żywność dla żeglarzy. – Przewaga gryki w ładunku potwierdza historyczne zapiski o jej wykorzystaniu jako podstawowego pożywienia dla żeglarzy w gospodarce morskiej Morza Kaspijskiego – podkreślają uczeni. Źródło: phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Norylsk to jedno z najgorszych miejsc do życia. Mimo to wielu Rosjan decyduje się na podjęcie tam pracy
Norylsk, na pierwszy rzut oka, może wydawać się dobrym miejscem do życia. Pracy tam nie brakuje, zarobki są wyższe niż w wielu innych rosyjskich miastach, a osoby, które tam mieszkają, mają prawo przejść na wcześniejszą emeryturę. Trzeba jednak wiedzieć, że te przywileje są okupione niezwykle ciężkimi warunkami. Co sprawia, że mimo oczywistych atutów, Norylsk jest jednym z najgorszych miejsc do życia? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Gdzie znajduje się Norylsk? Przemysł w Norylsku Warunki życia w Norylsku Historia Norylska Wyobraź sobie miasto, w którym roślinność praktycznie nie występuje, a powietrze jest tak bardzo zanieczyszczone, że „można je kroić”. Gdzie ludzie żyją średnio o 10 lat krócej. Gdzie zimą dwucyfrowe temperatury poniżej zera nie są wyjątkiem, a normą. Gdzie przez około 270 dni w roku na ulicach zalegają hałdy śniegu, a przez 44 dni nie wschodzi Słońce. To właśnie Norylsk. Gdzie znajduje się Norylsk? Norylsk to miasto w azjatyckiej części Rosji. Znajduje się w Kraju Krasnojarskim, w Tajmyrskim Dołgano-Nienieckim rajonie. Od Moskwy dzieli je ok. 2 tys. km. To jedno z najdalej wysuniętych na północ miast i najdalej wysunięte o tak dużym zaludnieniu. Obecnie mieszka tam ok. 180 tys. osób, a w czasach ZSRR populacja Norylska była kilkukrotnie większa. Całkowita izolacja Mimo że Norylsk znajduje się na kontynencie, można poczuć się tam jak na wyspie. Miasto ze wszystkich stron otoczone jest morzem bezkresnej tundry. Nie docierają tam prawie żadne drogi, prowadzące do innych rosyjskich miast. Tylko jedna wychodzi poza Norylsk i wiedzie do położonego 100 km dalej lotniska i miasta portowego Dudinka nad Jenisejem. Linia kolejowa? Jest, ale kursują nią wyłącznie pociągi towarowe. Z odleglejszych zakątków, do Norylska dostać się można wyłącznie drogą lotniczą lub wodną. O ile wcześniej uzyska się zezwolenie od Federalnej Służby Bezpieczeństwa, bo Norylsk funkcjonuje na zasadach miasta zamkniętego. W latach 90. XX wieku organizowano wycieczki turystyczne do Norylska, ale teraz obcokrajowcy właściwie nie mają tam czego szukać, zwłaszcza mieszkańcy Zachodu. Tylko wybrani przedsiębiorcy z Białorusi mogą dostać się do miasta, a pozwolenie na zamieszkanie i pracę, poza Rosjanami, otrzymują właściwie tylko mieszkańcy bliskich krajów azjatyckich: Kazachowie, Tadżykowie i Uzbecy. Dlaczego rosyjskie władze wprowadziły tam ograniczenia w zakresie przemieszczania się i zamieszkania, skoro obszar ten nie należy do strategicznych punktów militarnych ani nie rozwija się tam technologii nuklearnych? Przemysł w Norylsku Ze względu na istniejącą tam infrastrukturę przemysłową. Norylsk jest jednym z kluczowych ośrodków metalurgicznych w Rosji. Funkcjonujący tam kombinat niklowy generuje ok. 2 proc. rosyjskiego PKB. Roczne wydobycie różnych kopalin utrzymuje się tam na poziomie ok. 1,8 mld ton. Skarbem norylskiej ziemi jest przede wszystkim nikiel, ale także miedź, kobalt, platyna i węgiel kamienny. Mieści się tam największy na świecie zakład wytopu metali ciężkich. Należący do spółki Nornikiel gigant każdego roku produkuje ok. pół miliona ton niklu i pół miliona ton miedzi. Towarzyszy temu ogromna emisja dwutlenku siarki, sięgająca 2 milionów ton. Skoro o emisji mowa, wypada wspomnieć, że Norylsk odpowiada za 1 proc. całkowitej ziemskiej emisji dwutlenku węgla, a mówimy tu przecież tylko o jednym mieście! Warunki życia w Norylsku Panorama miasta jest wyjątkowo przygnębiająca. Na tle socjalistycznych blokowisk, w tym tworzących widmowe osiedla opuszczonych ruin, wyrastają kominy zakładów przemysłowych. Pomiędzy blokami wiją się węzły rur, których nie można było zakopać w ziemi. Mieszkańcy robią, co tylko w ich mocy, żeby uczynić swoje życie nieco bardziej znośnym. Każdego roku, wraz z nastaniem lata, rozpoczynają się tam akcje społeczne. W tym czasie ludzie zamiatają chodniki, odmalowują ławki i czyszczą tynki. Nie zmienia to jednak zbyt wiele, bo depresyjny krajobraz nie jest ich największym problemem. Zakłady przemysłowe funkcjonują tam 24 godziny na dobę, przez 7 dni w tygodniu. Z kominów wydobywa się gęsty dym, który przy dobrej pogodzie ogranicza widoczność do 150 metrów, a przy złej – do zaledwie 15 metrów. W powietrzu unosi się gęsty smog. Na języku czuć metaliczny posmak, a do nosa dociera ostra woń siarki. Tak jest tam przez cały czas. Nic dziwnego, że średnia długość życia w Norylsku jest o ok. 10 lat krótsza niż w pozostałych miastach Rosji. Notuje się tam najwięcej zachorowań na nowotwory i schorzenia układu oddechowego. Dane Federalnej Służby Statystyki Państwowej wskazują, że Norylsk jest najbardziej zanieczyszczonym miastem w Rosji. W tym kontekście przestaje dziwić, że padający tam śnieg jest zabarwiony na czarno. Pogoda w Norylsku A trzeba wspomnieć, że śniegu jest tam pod dostatkiem. Pada przez ok. 270 dni w roku, a burze śnieżne nie należą tam do rzadkości. Zimą termometry wskazują temperaturę 30–40 stopni Celsjusza poniżej zera. Najniższa zarejestrowana wyniosła minus 53,1 stopnia Celsjusza. Lato w Norylsku różni się od europejskiego lata. Temperatura wzrasta wówczas najwyżej do kilkunastu stopni Celsjusza. Taka pogoda nie utrzymuje się zbyt długo, bo zaledwie od czerwca do sierpnia. Jednak zanim mieszkańcy Norylska poczują na skórze odrobinę ciepła, muszą zmierzyć się z trwającą 44 dni kalendarzowe nocą polarną. W tym czasie Słońce nie wschodzi nawet na chwilę. Praca i zarobki w Norylsku Dlaczego ludzie decydują się na życie w takim miejscu? Cóż, wielu prawdopodobnie nie ma innego wyjścia. W porównaniu z pozostałymi miastami w Rosji, bezrobocie jest tam niskie. Około 75 proc. mieszkańców pracuje w przemyśle górniczo-hutniczym. Zarobki są tam wyraźnie wyższe niż w pozostałych częściach kraju. Ten trend został zapoczątkowany w ZSRR, kiedy pobory rosły wraz ze wzrostem odległości na północ, i utrzymuje się do dziś. Nie znaczy to jednak, że warunki pracy są dobre. Niemal wszystkie firmy w mieście są własnością spółki Nornikiel. Oznacza to, że pracownik zwolniony w jednym zakładzie nie ma szans na znalezienie pracy w innym. To sprawia, że chcąc utrzymać zatrudnienie, ludzie muszą godzić się w zasadzie na wszystko. Historia Norylska Dla Europejczyków Norylsk wydaje się miastem nierealnym. A jednak to miejsce istnieje. Jego historia rozpoczęła się w latach 20. XX wieku, kiedy na półwysep Tajmyr wyruszyła pierwsza ekspedycja. Badacze mieli za zadanie odnaleźć złoża węgla kamiennego. Wkrótce wyruszyły tam kolejne ekspedycje. Odkryto wówczas bogate rudy miedzi i niklu z dużą zawartością platyny. Pierwszy dom wybudowano tam w 1921 roku. Zamieszkał w nim dr Mikołaj Mikołajewicz Urwancew wraz z rodziną. Jednak masowa eksploatacja tamtejszych złóż rozpoczęła się dopiero w następnej dekadzie. Miejsce katorżniczej pracy Sowiecka władza postanowiła sięgnąć po najtańszą siłę roboczą. W latach 30. XX wieku rozpoczęły się masowe transporty więźniów. W 1935 roku powstał tam obóz przymusowej pracy poprawczej. Przymusowi robotnicy mieszkali w nieludzkich warunkach. Nie mieli żadnej odzieży ochronnej. Otrzymywali proste narzędzia, a niektórzy musieli pracować gołymi rękoma. Otrzymywali tylko jedną rację żywnościową dziennie. Do 1953 roku liczba więźniów stale rosła. W tym czasie wszystkie zabudowania i drogi w Norylsku zostały wybudowane ich rękoma. Osadzeni byli też zmuszani do pracy w kombinacie niklowym. Najtrudniejsze warunki panowały w tzw. Obozie specjalnym nr. 2, w którym osadzani byli więźniowie polityczni. Jednostka istniała w latach 1948–1953. Łagier zlikwidowano dopiero po śmierci Stalina i wybuchu powstania więźniów. Nowe miasto na mapie Rosji W 1953 roku Norylsk otrzymał prawa miejskie. Zamieszkiwało je wówczas 70 tys. osób. Do dziś nie wiadomo, ilu ludzi oddało życie, by mógł powstać przemysłowy kolos. Oficjalnie mówi się, że w tamtejszych łagrach zginęło około 500 tys. osób, ale prawdopodobnie dane te są niedoszacowane. Na tzw. Norylskiej Golgocie do dziś wznoszą się pomniki poświęcone pamięci Rosjan, Żydów i przedstawicieli innych narodów, którzy pracowali tam i umierali w nieludzkich warunkach. Jeden z nich, przedstawiający wyłożone krzyżami tory prowadzące do nieba, poświęcony jest Polakom. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ignacy Hryniewiecki to jedyny Polak, który zabił cara Rosji. Jednak niewiele to dało
W czasach zaborów wielu polskich bojowników brało na cel kolejnych rosyjskich carów. Atak udał się tylko jednemu romantycznemu terroryście. Nazywał się Ignacy Hryniewiecki. W jaki sposób udało mu się tego dokonać?
Spis treści: Zamach na cara Rosji Wcześniejsza próba zamachu Kim był Ignacy Hryniewiecki? Przebieg zamachu Skutki zamachu Do ataku doszło 13 marca 1881 roku. W okolicach Pałacu Zimowego w Sankt Petersburgu, na nabrzeżu kanału Jekaterińskiego, na sanie z podróżującym carem czekali zamachowcy. Należeli do rewolucyjnej organizacji Narodna Wola (Wola Ludu). Marzyły im się przemiany w Imperium Rosyjskim, obalenie jednowładztwa, demokratyzacja. Początkowo stawiali na działalność wśród ludu, polityczną edukację chłopów i agitację. Kiedy działania te nie przyniosły spodziewanych efektów i nie wzmogły rewolucyjnych nastrojów, narodowolcy postanowili uderzyć w samo serce systemu władzy: zabić cara. Zamach na cara Rosji Na celownik trafił Aleksander II Romanow. Car, który wprawdzie przeprowadzał w imperium reformy i miał łagodniejszy charakter od swego poprzednika Mikołaja I. Jednak ostro zwalczał rewolucjonistów marzących o głębszych przemianach. Carskie władze wyzywały ich od nihilistów, dla których nie ma nic świętego. Zamachowcy nazwali swój cel „Niedźwiedziem”. Próbowali kilka razy (m.in. w 1879 roku przygotowali atak na carski pociąg). Jednak dopiero 13 marca 1881 roku ich plany wypaliły. W grupie mającej zaatakować cara znalazł się niejaki Jelnikow. To fałszywe nazwisko. Naprawdę był to Ignacy Hryniewiecki – radykał, znany jednak z łagodnego usposobienia, pseudonim „Kociak”. Bardzo się ucieszył, że został wytypowany do grupy uderzeniowej. Wierzył, że tym razem atak się powiedzie i gotów był poświęcić własne życie. Zawalił naukę, porzucił studia, myślał tylko o walce. Wcześniejsza próba zamachu Hryniewiecki nie był pierwszym Polakiem, który zasadził się na życie Aleksandra II. Wcześniej, w 1867 roku, strzelał do niego w Paryżu polski imigrant, ex-powstaniec styczniowy Antoni Berezowski. Pistolet eksplodował przy wystrzale, kula ominęła cara. Berezowski został schwytany i skazany przez władze francuskie na zesłanie i ciężkie roboty na Nowej Kaledonii. Hryniewiecki miał zamiar doprowadzić sprawę o końca. Liczył się ze śmiercią, skoro napisał w pożegnalnym liście: „Aleksander II musi umrzeć. Dni jego są policzone. Umrze, a wraz z nim umrzemy i my, jego wrogowie, jego zabójcy. Historia dowodzi, że wspaniałe drzewo wolności domaga się ofiar”. A jednak Polakom łatwiej było identyfikować się z Berezowskim niż Hryniewieckim. Dlaczego? Kim był Ignacy Hryniewiecki? Ignacy pochodził z wielodzietnej rodziny Hryniewieckich spod Bobrujska, na dzisiejszej Białorusi. Urodził się w roku 1855. Szkolę średnią skończył w Białymstoku. Już wtedy, jak pisali koledzy rewolucjoniści, zaczął „marzyć o przebudowaniu świata na nowych podstawach wolności, równości i braterstwa”. Od 1875 roku studiował matematykę w Instytucie Technologicznym w Sankt Petersburgu. To tam przystał do narodowolców. Niektórzy rodacy zarzucali mu, że jest bardziej Litwinem niż Polakiem. Albo że zbyt wiele czasu spędza w kręgu rosyjskich rówieśników. Albo że skupia się tak naprawdę na sprawach reformy Rosji, a nie na losie Polski. Odpowiadał im: „Gdy pójdziecie do lasu, będę wówczas z wami. A teraz, gdy nic nie robicie, będę pracował dla sprawy swobody w Rosji”. Koledzy we wspomnieniach nieomal wystawili mu pomnik. „Zbierał pieniądze dla zesłanych, rozszerzał wydawnictwa, uczył się podrabiać paszporty, jednocześnie zaznajamiał się on z robotnikami, i pobudzał swych kolegów do propagandy w ich szeregach. Z charakteru cichy, skromny i małomówny, miał ogromny wpływ i powszechne poważanie, nie obrażał bowiem miłości własnej nikogo, sam zaś zawsze umiał słowo w czyn wprowadzić. Przekonania jego były bardzo głębokie, całą duszą wierzył w to, że wszystko – dla ludu, dla mas pracujących, i że osiągnąć te cele można tylko przez silną walkę. Jako człowiek był on nadzwyczaj dobry, łagodny, znakomity kolega. Nie mając najmniejszych śladów ambicji, był on bardzo skromnego pojęcia o swym rozumie i zdolnościach, dobroduszność i tolerancyjność jego skłaniały ku niemu tych nawet, którzy się z nim nie zgadzali” – pisało wydawane w Genewie rewolucyjne czasopismo „Przedświt”. Przebieg zamachu Kiedy 13 marca 1881 roku carski orszak pojawił się na nabrzeżu kanału Jekaterińskiego, ruszył do akcji Nikołaj Rysakow – pierwszy z zamachowców. Rzucona przez niego bomba dosięgła jednak tylko kozaka z carskiej obstawy i jakiegoś przechodnia. Żołnierze pojmali Rysakowa. Car odważnie wyszedł z sań, by obejrzeć poszkodowanych. Na własne nieszczęście. Wtedy bowiem pojawił się Hryniewiecki z kolejną bombą. Eksplozja śmiertelnie zraniła i cara, i zamachowca. Odłamki dosięgły też ludzi dookoła. Car zmarł po przewiezieniu do Pałacu Zimowego, Hryniewiecki – po zabraniu do szpitala. Koledzy przekazywali sobie z ust do ust testament zamachowca: „Wierzę, że swoją śmiercią zrobię wszystko, co do mnie należy. Nikt, nikt na świecie nie może zrobić więcej ode mnie, nie może więcej żądać”. Skutki zamachu Zamach się udał, jednak plany polityczne narodowolców spaliły na panewce. Nie wywołali społecznego zrywu ani lęku elit. Carskie władze pojmały konspiratorów, a następnie większość z nich powywieszały. Po zabitym carze tron objął Aleksander III, mający bardziej konserwatywne poglądy i rządzący twardszą ręką. Poprzednik wydawał się przy nim liberałem! Rosyjskie elity uznały, że Aleksander II zginął, ponieważ dopuszczał jakąkolwiek myśl o ustrojowych reformach i zastąpieniu jednowładztwa monarchią konstytucyjną. Aleksander III nie miał zamiaru powtórzyć tego błędu. A do walki z rewolucjonistami powołał do życia Ochranę – niesławną tajną policję polityczną. W miejscu zamachu na Aleksandra II nowy władca Rosji nakazał wznieść efektowną, bogatą świątynię: Sobór Zmartwychwstania Pańskiego na Krwi. Z kolei Hryniewiecki nawet dziś nie jest w Polsce zbyt znany, gdzieniegdzie doczekał się ulic. Czyżbyśmy nie lubili terrorystów? Lecz przecież po terroryzm sięgali również Bronisław Piłsudski i Józef Piłsudski. Sześć lat po Hrynieweckim zaplanowali oni zamach na cara Aleksandra III, a pomagał im… starszy brat Lenina. Źródła: Edward Radziński, „Aleksander II. Ostatni wielki”, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2005 Marcin Szymaniak, „Polskie zamachy”, Znak Horyzont, Kraków 2019 „Przedświt”, nr 2-3/1882 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Polacy poczuli się jak na Dzikim Zachodzie. Ich akcje całkowicie zaskoczyły Rosjan
Podczas powstania styczniowego polscy kolejarze zmienili Kongresówkę w Dziki Zachód. Ataki na carskie pociągi kompletnie zaskoczyły Rosjan.
Spis treści: Konspiracja polskich kolejarzy Znaczenie kolei w powstaniu styczniowym Rebelianckie pociągi Walki na linii warszawsko-wiedeńskiej Nieudana zasadzka Akcja pod Czyżewem Eksperyment z nitrogliceryną Pierwszy dzień czerwca 1863 r. był słoneczny i pachniało już latem. Żołnierze pułku Gwardii Petersburskiej podziwiali z okien pociągu linii Petersburg-Warszawa mijane krajobrazy. Można było pomyśleć, że to wyjazd na urlop. I rzeczywiście, niektórzy zapomnieli, że odkąd pociąg znalazł się na ziemi zbuntowanych Polaków, w mijanych zagajnikach może czaić się wróg. Z drugiej strony, czymże było dla gwardzistów to polskie powstanie wobec wojny na Kaukazie, gdzie trzeba było się uganiać po górach i pustkowiach za dzikimi Czerkiesami? Pociąg zbliżał się do miasteczka Czyżew. Tam kilka dni temu buntownicy wykoleili pociąg przewożący Kozaków, ale ich akcja była nieudolna i szybko zostali przepędzeni. Wydawało się mało prawdopodobne, by mogli się szybko zebrać po klęsce i znów zaatakować. Zresztą lokomotywa sygnalizacyjna jadąca przed głównym pociągiem przejechała spokojnie. Jeszcze kilka zakrętów i gwardziści będą mogli rozprostować nogi. Nagle sielankę przerywa zgrzyt żelaza i trzask pękających desek. Elita cesarskiej armii zostaje zmasakrowana! Konspiracja polskich kolejarzy Kolej na ziemiach Królestwa Polskiego na początku lat 60. XIX w. wciąż była nowością, ale już dość „zadomowioną”. Jej rozwój nie tylko umożliwiał szybszą podróż i przewóz towarów, ale przede wszystkim dawał pracę. Przed wybuchem powstania styczniowego przez Kongresówkę biegły tory trzech spółek kolejowych. W 1863 r. pracowało w nich już około 7000 osób. Kolejarze okazali się jedną z aktywniejszych grup zaangażowanych w konspirację i przygotowywanie powstania. Co zresztą nie dziwi, bo wielu zesłańców objętych na początku lat 60. carską amnestią znalazło pracę na kolei. Należał do nich m.in. Karol Ruprecht, przyszły kierownik finansowy Rządu Narodowego. Wśród konspiratorów było też wielu inżynierów wykształconych na Zachodzie, jak późniejszy mentor Józefa Piłsudskiego Bronisław Szwarce, Stanisław Jarmund, Józef Grabowski czy Ignacy Mystkowski. Aktywni zwolennicy „pracy narodowej” znaleźli się i w kierowniczych gremiach – zwłaszcza kolei warszawsko-wiedeńskiej. Należeli do nich naczelnik Wydziału Technicznego Witold Marczewski, sekretarz tego wydziału Józef Strycki czy sekretarz zarządu kolei Feliks Kowalski. Jeszcze przed powstaniem ludzie ci stworzyli gęstą sieć tajnych komórek na stacjach kolejowych zarówno Królestwa, jak i na tzw. ziemiach zabranych. Przykładowo w warsztatach mechanicznych stacji warszawskiej Praga aż trzydziestu mechaników było aktywnymi konspiratorami. Kolejarze szmuglowali w pociągach broń kupowaną w Anglii czy Belgii, instrukcje Rządu Narodowego, a także przewozili kurierów powracających lub wyruszających na Zachód. Koleją zwożono nawet chłopów na manifestacje patriotyczne w Warszawie. Znaczenie kolei w powstaniu styczniowym Oczywiście, naiwnością byłoby twierdzić, że Rosjanie niczego nie zauważali. Siły policyjne, w tym specjalnie powołana policja kolejowa, szybko przystąpiły do kontrdziałań. Trzeba było uważać na szpicli i niespodziewane kontrole. Znany ówczesny dziennikarz i pamiętnikarz Teodor Żychliński zanotował po podróży pociągiem na początku stycznia 1863 roku: „Jednemu z podróżnych odebrano paszport. Na próżno zaklinał, że tu musiała zajść pomyłka, nic nie pomogło i dwóch żandarmów wzięło go natychmiast pod nadzór, by najbliższym pociągiem znów go odwieźć w granice pruskie”. Znaczenie kolei w działaniach zbrojnych dostrzegł powstańczy strateg Zygmunt Padlewski. Zakładał utworzenie zgrupowań powstańczych blisko granic, zza których powstańcy zamierzali przerzucać broń. Zalecał też niszczenie linii kolejowych i telegraficznych, by sparaliżować działania wojsk carskich. Inni dowódcy też mieli ambitne plany. Gen. Zygmunt Sierakowski postulował, by walki powstańcze rozpocząć na Żmudzi, gdzie po opanowaniu wybrzeża można byłoby przyjmować dostawy broni wyczarterowanymi statkami z Zachodu. Następnie chciał zdobyć Dyneburg i przez to zablokować całkowicie kolej petersbursko-warszawską na terenie dzisiejszej Łotwy, co spowodowałoby odcięcie armii rosyjskiej w Kongresówce od zaplecza! Z tych planów nic jednak nie wyszło. Powstańcy starali się jednak sparaliżować komunikację Rosjan w Kongresówce. Rebelianckie pociągi Największe sukcesy w „bitwie o tory” Polacy odnieśli zaraz po wybuchu powstania. 23 stycznia 1863 r. ze stacji Praga wyjechał pociąg, przygotowany specjalnie przez miejscowych kolejarzy i obsadzony przez oddział powstańczy. Dowodzili nim inżynier Ignacy Mystkowski i zawiadowca stacji kolejowej Praga Leopold Pluciński. Na trasie z Warszawy w kierunku Łap „zrewoltowany” pociąg na szczęście nie napotkał żadnego oporu (a wystarczyłaby rota carskiej piechoty z działkiem, by zakończyć tę eskapadę). Wręcz przeciwnie – powstańców wsparli robotnicy kolejowi, niszcząc za nimi tory, mosty i linię telegrafu. W Łochowie załoga praskiego pociągu podstępem zatrzymała skład jadący z Petersburga. Rozbroiła oficerów rosyjskich, których następnie puściła wolno. W Małkini powstańcy zatrzymali się na dwa dni i przyjęli do oddziału sporą liczbę ochotników, tak że w dalszą drogę do Czyżewa pociąg ruszył z obsadą liczącą 200 ludzi. 27 stycznia pociąg dogonili Kozacy, ale zostali odparci salwami karabinowymi z okien wagonów. Tego samego dnia pociąg zatrzymał się na stacji Czyżewo, gdzie czekało nań 600 żołnierzy Władysława Cichorskiego „Zameczka”. Na drugi dzień wszyscy przejechali pociągiem do Średnicy. Tam ruszyli do okolicznych lasów. Dzięki tej i podobnym akcjom (jak rozkręcanie torów i niszczenie telegrafów) kolej petersbursko-warszawska została całkowicie sparaliżowana. Szybko jednak okazało się, że zbyt szczupłe siły rebeliantów nie mogą utrzymać długo zdobytego odcinka kolejowego Warszawa-Łapy. Już na przełomie stycznia i lutego 1863 r. Rosjanie odzyskali inicjatywę na tym odcinku. Lotne sotnie Kozaków przepędzały Polaków, próbujących raz po raz zdobywać ponownie stacje. Walki na linii warszawsko-wiedeńskiej Za to na początku lutego oddziały podległe płk. Apolinaremu Kurowskiemu wsławiły się kilkoma zwycięskimi potyczkami w innym regionie – w powiecie olkuskim. Następnie zaatakowały ważne rozgałęzienia kolei warszawsko-wiedeńskiej: Ząbkowice-Granica i Ząbkowice-Sosnowiec. 5 lutego grupa Kurowskiego, licząca około 150 ludzi – piechoty i kawalerii – ruszyła z Ojcowa ku komorze celnej Granica. Na wieść o tym kolejarze z mieszkańcami rozbroili miejscowy posterunek żandarmerii. Powstańcy wkroczyli do miasteczka, po czym ruszyli na stację w Sosnowcu. Kurowski z oddziałem szturmowym wjechał na nią wagonami „opancerzonymi” podkładami kolejowymi. Wspierał go atak piechoty i kawalerii. Rosyjska załoga, licząca 400 żołnierzy, została doszczętnie rozbita. Zdobyto broń, amunicję i pieniądze z kasy komory celnej. Jedną ich połowę Kurowski odesłał do Warszawy na zakup broni, drugą zostawił na potrzeby oddziału. Wysłane nazajutrz z Sosnowca oddziałki powstańcze opanowały kolejne stacje kolejowe w Sławkowie, Dąbrowie i Myszkowie. W całym tym rejonie ogłoszono władzę Rządu Narodowego. Przez niespełna dwa tygodnie Kurowski miał pod kontrolą ten odcinek linii kolejowej aż po stację w Łazach. Niestety, powstańczy wódz bez należytego rozpoznania postanowił zaatakować garnizon Miechowa. 17 lutego poniósł klęskę, a Rosjanie odzyskali kontrolę nad południowym odcinkiem kolei warszawsko-wiedeńskiej. Nieudana zasadzka Po zaskoczeniu, jakim były sukcesy powstańców ze stycznia i lutego 1863 r., dowództwo rosyjskie zwróciło szczególną uwagę na ochronę linii kolejowych. Często te „bitwy o tory” miały bardzo krwawy przebieg. Scenariuszem przypominały napady na pociągi, które zdarzały się w czasie równolegle toczonej amerykańskiej wojny secesyjnej. Do jednego z większych starć doszło 13 maja 1863 r. pod Kietlanką niedaleko Czyżewa. Ignacy Mystkowski (ten sam, który prowadził rajd pociągiem z warszawskiej Pragi) zorganizował zasadzkę na rosyjski pociąg wojskowy dowodzony przez gen. Nikołaja Tolla. Akcja nie udała się, bo Rosjan ostrzegł jeden z robotników kolejowych. Toll nakazał zwolnić bieg pociągu, a gdy skład dotarł do miejsca zasadzki, wykoleiło się tylko pierwszych kilka wagonów. Znajdujące się w nich kozackie konie, poranione drzazgami z desek z rozbitego składu, wpadły między czających się w zaroślach powstańców. W tym zamieszaniu Rosjanie mieli czas na przegrupowanie się przed pociągiem i ruszyli do ataku. W zmasowanym ogniu zginęło czterdziestu powstańców (wśród nich Ignacy Mystkowski). Polacy z myśliwych stali się zwierzyną i ginęli jeden po drugim, ścigani aż do Czyżewa. Akcja pod Czyżewem Kilkanaście dni później, wspomnianego we wstępie 1 czerwca 1863 r., powstańcy zostali niespodziewanie pomszczeni. W niewielkiej odległości od lasku, w którym Rosjanie rozbili oddział Mystkowskiego, na wysokim nasypie kolejowym otoczonym olszyną, kolejną zasadzkę urządził jeden z robotników kolejowych. Zamachowiec odkręcił szyny na nasypie i połączył je długą liną, której koniec trzymał ukryty w drzewach. Tam czekał na pociąg z wojskiem. Traf chciał, że w tym dniu miał przejeżdżać transport z doborowymi oddziałami gwardii z Petersburga, liczącymi 600 żołnierzy i 20 oficerów. Lokomotywa z wagonem rekonesansowym, którą dla pewności wysyłano zwykle dziesięć minut przed właściwym pociągiem, przejechała bez przeszkód po odkręconych szynach. Na to czekał ukryty robotnik. Dopiero wtedy ściągnął liną szyny. Gdy nadjechał pociąg z wojskiem, cały skład runął z nasypu. Wagony poszły w drzazgi. W rumowisku pozostały pokrwawione ciała gwardzistów. Bezimienny mściciel ludzi Mystkowskiego wycofał się niepostrzeżenie. Akcja tego „samotnego wilka”, jakby dziś określiły go gazety, okazała się największą i najkrwawszą dywersją kolejową powstańców. Ale mogli osiągnąć jeszcze więcej, gdyby nie wystraszyli się własnego pomysłu. Eksperyment z nitrogliceryną Powstańcy w swych akcjach sabotażowych bardzo rzadko posługiwali się materiałami wybuchowymi. Dostawy prochu na skutek częstych konfiskat na granicach były niewielkie. Nie znano wtedy jeszcze ani dynamitu, ani trotylu, niezbędnego do produkcji min o dużej sile wybuchu. W połowie czerwca 1863 r. major Józef Oxiński otrzymał od naczelnika miasta Warszawy list, w którym niejakiego dr. Zdanowicza, „jako wynalazcę materii wybuchowej poleca dowódcom oddziałów celem ułatwienia mu próby doświadczalnej”. Chemikowi udało się prawdopodobnie wyprodukować nitroglicerynę. Materiał wybuchowy był umieszczony w kauczukowych rurkach średnicy 10 mm, połączonych drutem z maszyną elektryczną. Oxiński wyznaczył specjalną grupę do założenia ładunków na torach. Akcję planowano między Częstochową a Piotrkowem, w rejonie wsi Płoszów. O doświadczalnej akcji major powiadomił organizacje cywilne w Piotrkowie i Częstochowie, by te ostrzegły personel kolejowy. Na dany sygnał maszynista i palacz mieli wywiesić na lokomotywie czerwoną płachtę, co oznaczałoby, że wiozą wojsko, sami zaś mieli wyskoczyć przed wykolejeniem pociągu. W ostatniej chwili organizacje powstańcze powiatu piotrkowskiego i wieluńskiego wystraszyły się tej akcji i wysłały do Oxińskiego delegację, by jej zaniechał. Major aresztował delegatów i rozkazał wykonać zadanie. W tym czasie zbliżał się od strony Piotrkowa w kierunku Częstochowy pociąg, ale maszynista nie wywiesił płachty. Jechał skład cywilny. Rosjanie dowiedzieli się o przygotowaniach powstańców (prawdopodobnie dzięki donosowi) i wysłali najpierw opóźniony o pół godziny pociąg z cywilami, a następnie zaatakowali z dwóch stron oddział Oxińskiego, ubezpieczający akcję niedaleko torów. Major przedarł się przez roty rosyjskie, ale eksperymentu z nitrogliceryną już nie udało mu się powtórzyć. Pisał później rozgoryczony, że fiasko było wynikiem „szlacheckiej zdrady”. W kolejnych miesiącach utarczki zbrojne w rejonie stacji kolejowych trwały nadal, ale przewaga Rosjan była coraz bardziej przytłaczająca. Jednak same próby przejęcia kontroli nad koleją – obok podobnych walk w amerykańskiej wojnie secesyjnej – pierwszy raz uświadomiły wojskowym, jak ważny we współczesnych konfliktach jest transport kolejowy. Raporty z powstańczych rajdów kolejowych w Kongresówce znane były m.in. niemieckim sztabowcom. I kilka lat później, w 1870 r., Prusacy wykorzystali pociągi do błyskawicznego przerzutu swej armii i zaopatrzenia na teren Francji. Źródło: archiwum NG.
Powstanie listopadowe mogło zakończyć się sukcesem. To największy zryw niepodległościowy w Królestwie Polskim
Powstanie listopadowe zapisało się w historii jako największy zryw niepodległościowy XIX wieku. Mimo że stanęli naprzeciw największej potęgi militarnej ówczesnej Europy, powstańcy odnosili niemałe sukcesy na polu walki. Niestety, te miały charakter przejściowy, a insurekcja upadła. Jakie były przyczyny powstania listopadowego? Jakie skutki pociągnęła za sobą walka przeciwko zaborcy? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jakie były przyczyny powstania listopadowego? Nastroje rewolucyjne w 1830 roku Przebieg powstania listopadowego Jakie były skutki powstania listopadowego? Podsumowanie powstania listopadowego XIX stulecie było okresem szczególnego nasilenia ruchów narodowowyzwoleńczych. Zaczęło się w latach 30., gdy zawiedzeni funkcjonowaniem Kongresówki Polacy postanowili przeciwstawić się zaborczemu Imperium Rosyjskiemu. Jakie były przyczyny powstania listopadowego? W 1815 roku, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, powstało Królestwo Polskie. W ten sposób zaborcy chcieli ograniczyć ryzyko wystąpienia buntu. Ów twór miał być czymś w rodzaju enklawy wolności. Królestwo miało mieć własną konstytucję i wojsko. O cenzurze nie było mowy, a językiem urzędowym miał być polski. Tyle teorii. W praktyce Królestwo Polskie pozostawało w unii personalnej z Imperium Rosyjskim. Władzę w jego granicach sprawował car Aleksander I. Co oczywiste, wolność Polaków nie leżała w jego interesie. Łamanie postanowień konstytucji Królestwa Polskiego Brat cara, wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow, oficjalnie pełnił funkcję dowódcy Wojska Polskiego. Jednak w praktyce w imieniu Aleksandra I sprawował nieograniczoną władzę. Wielki książę usankcjonował tajną policję. Donosicielstwo kwitło w najlepsze. Już w 1819 roku wprowadzono cenzurę. Zamknięto liberalne czasopisma, co spotkało się z reakcją części społeczeństwa. W 1820 roku posłowie z województwa kaliskiego, zwani Kaliszanami, zawiązali legalną opozycję. Politycy działający pod przywództwem Wincentego i Bonawentury Niemojowskich sprzeciwiali się nielegalnym działaniom. Na sejmie w 1820 roku wypunktowali przed carem wszystkie „ułomności” Królestwa Polskiego. W odpowiedzi na to władca zerwał obrady. Wznowiono je dopiero po 5 latach, już bez udziału Kaliszan, na których nałożono areszt domowy. Prześladowanie organizacji niepodległościowych Legalna opozycja przestała funkcjonować. W rezultacie do głosu doszły tajne organizacje niepodległościowe. Jednym z pierwszych takich związków było Wolnomularstwo Narodowe, które działało już w 1819 roku. Po jego rozwiązaniu powstało Towarzystwo Patriotyczne, na którego czele stanął major Walerian Łukasiński. W 1824 roku Łukasiński został aresztowany przez tajną policję. Wzmogły się prześladowania pozostałych członków tajnej organizacji. Represje spadły także na Towarzystwo Filomatów. Tajna policja wpadła na trop studentów szerzących idee niepodległościowe. Rozpoczęły się zsyłki w głąb Rosji. Odwlekanie rozszerzenia wewnętrznego Trzeba wspomnieć, że do wybuchu powstania przyczyniło się także złamanie obietnicy, którą car złożył na kongresie wiedeńskim. Mowa o zobowiązaniu Rosji do powiększenia granic Królestwa Polskiego. Polskie elity oczekiwały, że Aleksander I rozszerzy granice państwa o część lub całość obszaru prowincji zabranych. Nastroje rewolucyjne w 1830 roku Dla wszystkich było jasne, że Królestwo Polskie nie może funkcjonować w formie narzuconej przez cara. Tajne organizacje, których celem było przywrócenie granic państwa sprzed zaborów, przez lata nie widziały jednak dogodnego momentu do wzniecenia zrywu niepodległościowego. Taki nastąpił dopiero w 1830 roku, kiedy po Europie rozniosły się wieści o walkach przeciwko Świętemu Przymierzu. 27 lipca we Francji wybuchła rewolucja lipcowa, która zakończyła się sukcesem. Niespełna miesiąc później rozpoczęła się rewolucja belgijska. Wówczas w prasie pojawiła się niepotwierdzona informacja, według której car miał użyć Wojska Polskiego do stłumienia powstania. To wywołało oburzenie wśród żołnierzy. W tym samym czasie do pułkownika Piotra Wysockiego, który stał na czele zawiązanego w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty Sprzysiężenia Podchorążych, dotarła informacja, że tajna policja jest na tropie jego organizacji. Było oczywiste, że nie ma czasu do stracenia. Przebieg powstania listopadowego Powstanie nie było poprzedzone gruntownymi przygotowaniami. Wysocki liczył, że gdy rozpoczną się walki, ludzie sami dołączą do Sprzysiężenia. Kiedy rozpoczęło się powstanie listopadowe? Data wybuchu największego polskiego zrywu niepodległościowego XIX wieku to 29 listopada 1830 roku. Wieczorem oddziały powstańcze pod dowództwem Piotra Wysockiego ruszyły na Belweder. Tak naprawdę ich działaniom daleko było do pełnowymiarowego powstania. Atakowi na Belweder bliżej było do spisku. Celem było pojmanie lub zgładzenie wielkiego księcia Konstantego. Niestety, brat cara zdołał zbiec. Wysocki nie miał żadnego planu dalszego działania. Z pomocą niższych warstw społecznych zdołał zdobyć Arsenał, ale wzniecony przez niego zryw nie zyskał poparcia wysoko postawionych wojskowych ani zamożnego mieszczaństwa. Mało tego, doszło do walk powstańców z przeciwnikami spisku. Z rąk Sprzysiężenia Podchorążych zginęło wówczas sześciu polskich generałów: Ignacy Blumer, Stanisław Trębicki, Stanisław Potocki, Maurycy Hauke, Józef Nowicki i Tomasz Siemiątkowski. Początki powstania Wojskowy spisek zyskał rozmiary powstania dopiero następnego dnia, gdy oddziały Wysockiego wraz z niższym mieszczaństwem opanowały Warszawę. Wielki książę schronił się w Wierzbnie. 3 grudnia powołano Rząd Tymczasowy, na czele którego stanął książę Adam Jerzy Czartoryski. Dwa dni później wyłoniono dyktatora powstania – gen. Józefa Chłopickiego. Wódz Naczelny przystąpił do rozbudowy armii, ale jego faktycznym priorytetem było doprowadzenie do rokowań z carem. Chłopicki wysłał delegację do Mikołaja I, ale pertraktacje spełzły na niczym. Car nie przystał na żadne ustępstwa. Nakazał natychmiastowe rozbrojenie oddziałów powstańczych. Zamiast spełnić rozkaz, generał podał się do dymisji. Detronizacja cara 25 stycznia 1831 roku sejm podjął uchwałę o pozbawieniu Mikołaja I korony Królestwa Polskiego. Nastąpiło zerwanie unii personalnej z Imperium rosyjskim. W odpowiedzi car wysłał do Królestwa ponad 100-tysięczną armię, na czele której stanął feldmarszałek Iwan Dybicz. Pierwsza faza powstania Dybicz chciał możliwie najszybciej przedrzeć się przez ziemie królestwa i opanować Warszawę, co byłoby równoznaczne z końcem powstania. Dysponował miażdżącą przewagą liczebną. Strona polska miała wówczas do dyspozycji ok. 50 tys. żołnierzy. Zadanie wydawało się łatwe, ale wojska rosyjskie napotkały na konkretny opór. Do pierwszej bitwy powstania, pod Stoczkiem, doszło 11 lutego. Wojska polskie pod dowództwem Józefa Dwernickiego zadały klęskę Rosjanom. 25 lutego siły polskie starły się pod Grochowem z dwukrotnie większą armią rosyjską. Choć to starcie nie doczekało się jednoznacznego rozstrzygnięcia, 60-tysięczna armia musiała odstąpić od ataku na Warszawę. Rosjanie wycofali się na wschód, ale Polacy nie zamierzali odpuszczać. Gen. Ignacy Prądzyński postanowił odciąć ich od zaopatrzenia. Dzięki temu Polacy górowali w kolejnych starciach: pod Wawrem, Dębami Wielkimi i Iganiami. Klęska pod Ostrołęką Prądzyński był zdania, że należy zaatakować główne siły Rosjan. Tego pomysłu nie poparł jednak gen. Jan Skrzynecki, który zastąpił rannego w bitwie pod Stoczkiem gen. Chłopickiego. W rezultacie siły Dybicza połączyły się pod Ostrołęką. 26 maja ponieśliśmy dotkliwą klęskę. Skrzyneckiego pozbawiono dowództwa nad oddziałami. Druzgocąca porażka osłabiła morale żołnierzy. Upadek Warszawy Po śmierci Dybicza dowódcą sił rosyjskich został feldmarszałek Iwan Paskiewicz. 6 września jego oddziały zaatakowały Warszawę. Miasto upadło. 8 września ogłoszono kapitulację stolicy. W pojedynczych twierdzach wciąż trwały walki, ale było jasne, że powstanie upadło wraz z miastem. Za koniec wielkiego zrywu uznaje się 21 października 1831 roku, dzień kapitulacji twierdzy Zamość. Jakie były skutki powstania listopadowego? Niektórym powstańcom udało się opuścić Królestwo Polskie, ale wielu nie miało tyle szczęścia. Car nie miał litości dla powstańców. Pojmanych czekała zsyłka na Syberię, gdzie w nieludzkich warunkach, gnębieni katorżniczą pracą, doczekiwali końca swoich dni. Niektórych skazywano na karę więzienia. Szlachcie konfiskowano majątek. Armia rosyjska miała stale stacjonować w Królestwie. W stolicy wzniesiono Cytadelę, a kosztem realizacji i utrzymania tej „inwestycji” obarczono ludność Królestwa. Polacy musieli zapłacić ogromną kontrybucję, a Paskiewicz został nowym namiestnikiem Królestwa Polskiego. Zdobywca Warszawy na 25 lat wprowadził stan wojenny. W zorganizowanej na wzór rosyjski administracji wciąż obowiązywał język polski, ale w granicach Królestwa Polskiego zaczął obowiązywać rosyjski kodeks karny. Podsumowanie powstania listopadowego Powstanie listopadowe było wielkim zrywem niepodległościowym, który realnie mógł zakończyć się powodzeniem. Stało się jednak inaczej. Być może gdyby dyktatorzy powstania nie zwlekali z pewnymi decyzjami, wszystko potoczyłoby się innym torem. Na zakończenie pozostało nam wymienić najważniejsze bitwy powstania i jego dyktatorów. Najważniejsze bitwy powstania listopadowego: bitwa pod Stoczkiem Łukowskim – 14 lutego 1831 roku; I bitwa pod Wawrem – 20 lutego 1831 roku; bitwa o Olszynkę Grochowską – 25 lutego 1831 roku; bitwa pod Puławami – 2 marca 1831 roku; bitwa pod Dębem Wielkim – 31 marca 1831 roku; II bitwa pod Wawrem – 31 marca 1831 roku; bitwa pod Iganiami – 10 kwietnia 1831 roku; bitwa pod Ostrołęką – 26 maja 1831 roku; obrona Warszawy – od 6 do 7 września 1831 roku. Dyktatorzy powstania listopadowego: gen. dyw. Józef Chłopicki – od 5 grudnia 1830 roku do 17 stycznia 1831 roku; gen. dyw. Michał Gedeon Radziwiłł – od 20 stycznia 1831 roku do 26 1831 roku; gen. dyw. Jan Zygmunt Skrzynecki – od 26 lutego 1831 roku do 12 sierpnia 1831 roku; gem dyw. Henryk Dembiński – od 12 sierpnia 1831 roku do 17 sierpnia 1831 roku; gen. bryg. Ignacy Prądzyński – od 16 sierpnia 1831 roku do 19 sierpnia 1831 roku; gen. dyw. Kazimierz Małachowski – od 20 sierpnia 1831 roku do 10 września 1831 roku; gen. dyw. Maciej Rybiński – od 10 września 1831 roku do 23 września 1831 roku; gen. dyw. Jan Nepomucen Umiński – od 23 września 1831 roku do 24 września 1831 roku; gen. dyw. Maciej Rybiński – od 24 września 1831 roku do 9 października 1831 roku. Skutki powstania listopadowego: w następstwie wybuchu powstania listopadowego nie doszło do interwencji wojsk carskich w Belgii; w trakcie powstania powołano Komisję Rządu Tymczasowego, której zadaniem była likwidacja administracji powstańczej; po upadku powstania powołano Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego, w następstwie czego administracja została podporządkowana naczelnikom wojennym; unieważnienie wszystkich uchwał i rozporządzeń Rządu Rewolucyjnego; ograniczenie autonomii Królestwa Polskiego; spadła liczba szkół elementarnych, jakość szkolnictwa średniego uległa znacznemu obniżeniu, a polskie szkolnictwo wyższe zostało zlikwidowane; na Polskę nałożono wysoką kontrybucję, dodatkowo obciążono kraj kosztem budowy i utrzymania Cytadeli; ludność Królestwa Polskiego zdziesiątkowała epidemia cholery. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Iwan Zarudzki był prawdziwym postrachem carów. Dzięki niemu Rzeczpospolita święciła sukcesy w Rosji
Pewien wzięty w jasyr chłopak spod Tarnopola został kozackim atamanem, przyczynił się do triumfów Rzeczypospolitej w Rosji, ożenił się z carycą i marzył o własnym państwie.
W tym artykule: Dymitr Samozwaniec i Iwan Zarudzki Drugi Samozwaniec i plany Polski Ucieczka Iwana Zwycięstwo Żółkiewskiego Polacy rządzą w Moskwie Śmierć Samozwańca II Iwan Zarudzki zostaje zdemaskowany Ambicje i plany Zarudzkiego Ucieczka i śmierć Zarudzkiego Iwan urodził się na Kresach w 2. połowie XVI w. Pochodził z Zarudzia pod Tarnopolem. Jego ojciec był chłopem, więc szanse Iwana na karierę równały się zeru. Niestety, nigdy nie jest tak źle, żeby nie mogło być gorzej – chłopca porwali Tatarzy. Może samotnie wałęsał się w okolicach wioski i został wzięty do niewoli przez niewielki oddział? A może wielki czambuł grasował w okolicach Tarnopola i porywał całe rodziny? Nie wiemy. W każdym razie jego los był tragiczny. Tatarzy pędzili jeńców z Rzeczypospolitej jak bydło, a potem sprzedawali dalej, głównie w Turcji. Chłopców często kastrowano, bo na eunuchów było duże zapotrzebowanie. Wielu mężczyzn kończyło jako galernicy. Kobiety trafiały do haremów. Tylko bogacze mieli szansę, by wykupiła ich rodzina z Rzeczypospolitej. Ale kto mógł interesować się losem biednego chłopca spod Tarnopola? Ot, jedna z tysięcy ofiar Tatarów. Dymitr Samozwaniec i Iwan Zarudzki Minęły lata. W 1604 r. w granice państwa moskiewskiego wtargnął carewicz Dymitr Iwanowicz, który z pomocą polskich żołnierzy chciał zdobyć tron. Rosyjska propaganda ruszyła pełną parą, twierdząc, że to żaden carewicz, tylko oszust i przebieraniec – dziś znany jako Dymitr Samozwaniec I. Mimo to pod jego sztandary garnęło się wielu mieszkańców ówczesnego państwa moskiewskiego. W tym Kozacy dońscy ze swoim atamanem Iwanem Zarudzkim. Anna Habsburżanka była pierwszą żoną Zygmunta III. Jej śmierć zapisała się w dziejach medycyny Co łączy polski dwór królewski z historią cesarskiego cięcia? Okazuje się, że pierwszemu tego rodzaju zabiegowi w Polsce została poddana królowa Anna Habsburżanka, żona króla Zygmunta ... Był to ten sam Iwan, którego przed laty uprowadzili Tatarzy. Przez jakiś czas pozostawał w niewoli, nauczył się nawet języka tatarskiego, ale gdy nadarzyła się okazja – uciekł. Schronienie znalazł nad Donem wśród Kozaków, którzy wychowali go, a w końcu wybrali na swojego wodza. Od rodzinnej wioski przybrał nazwisko Zarudzki. Jak pisał historyk Aleksander Hirschberg, była to „jedna z tego rodzaju osobistości, które tylko burze wyrzucają na widownię dziejową”. A burze rzeczywiście targały Rosją. Dymitr rządził krótko. W 1606 r. został zamordowany. Kolejnym carem został ten, który spiskował przeciw Samozwańcowi – Wasyl Szujski. Drugi Samozwaniec i plany Polski Lecz to był początek kolejnego zamieszania. Najpierw wybuchło chłopskie powstanie, krwawo stłumione. Później pojawił się człowiek, twierdzący, że jest… ocalonym carem Dymitrem. Akurat tym razem bez dwóch zdań był to oszust, w historiografii znany jako Dymitr Samozwaniec II. A jednak znalazł zwolenników – wśród nich spore grono polskich zabijaków, którzy przybyli do Rosji z Dymitrem Samozwańcem I i nie mieli zamiaru szybko wracać do kraju. Zarudzki ze swoimi Kozakami nie pozostawał bezczynny. Najpierw wspierał chłopskich powstańców, później zaciągnął się pod sztandary Dymitra Samozwańca II. Zwykle wojna domowa prowokuje sąsiadów do działania – i tak też było w tym przypadku. Do gry postanowiły wejść władze Rzeczypospolitej. Polskim planem minimum było odzyskanie Smoleńska i innych ziem pogranicznych zajętych przez Moskali. Plan maksimum przewidywał w praktyce podbój Rosji przez osadzenie na Kremlu polskiego króla Zygmunta III Wazy albo jego syna Władysława. Car w polskiej niewoli. Wasyl IV został odsunięty od władzy i zmarł w więzieniu w Gostyninie Takiego upokorzenia Rosja nie zaznała nigdy wcześniej ani później. 12 września 1612 r. zdetronizowany władca Moskwy i Wszechrusi Wasyl IV Szujski dokonał żywota na zamku w Gostyninie jako w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/car-w-polskiej-niewoli-wasyl-iv-zostal-odsuniety-od-wladzy-i-zmarl-w-wiezieniu-w-gostyninie-ryc-www-spotkania-z-zabytkami-pl-public-domain-4a322b7.jpg" width="793" height="397" alt="Car w polskiej niewoli. Wasyl IV został odsunięty od władzy i zmarł w więzieniu w Gostyninie (ryc. www.spotkania-z-zabytkami.pl, public domain)" title="Car w polskiej niewoli. Wasyl IV został odsunięty od władzy i zmarł w więzieniu w Gostyninie (ryc. www.spotkania-z-zabytkami.pl, public domain)" /> Ucieczka Iwana Wojska Rzeczypospolitej ruszyły na Rosję, ale szybko utknęły pod świetnie obwarowanym Smoleńskiem. Tymczasem król i jego doradcy próbowali przeciągnąć na swoją stronę polskich żołnierzy, służących pod sztandarami Dymitra Samozwańca II. Była to epoka wojsk zawodowych i żołnierze rozmaitych nacji walczyli pod różnymi sztandarami, ale wojaków z Rzeczypospolitej cechował duży patriotyzm. Zazwyczaj nie chcieli walczyć przeciw swoim. Polacy z armii Samozwańca przekazali swojemu królowi, aby zawrócił z Rosji, bo sami pokonają Szujskiego, co i tak przyniesie korzyści Polsce. Tak naprawdę chodziło im jednak głównie o żołd. Samozwaniec obiecywał swoim ludziom, że dostaną pieniądze po zdobyciu Moskwy. Tymczasem nadejście wojsk Rzeczypospolitej mocno komplikowało całe przedsięwzięcie. Król też oferował pieniądze, ale mniejsze, stąd negocjacje pod nosem Dymitra szły bardzo wolno. W tym całym galimatiasie całkiem nieźle odnajdywał się Zarudzki. Hetmanem wojsk Samozwańca był Polak – kniaź Roman Różyński, zdolny dowódca, tyle że prawie stale pijany. Dlatego faktycznym dowódcą wojsk był kozacki ataman. Jak wspominał jeden ze współczesnych, Zarudzki „kogo było ściąć, zabić, utopić z niemałą pilnością odprawował”. Pijaństwo Różyńskiego miało jeszcze jedną konsekwencję. Pewnego wieczoru zaczął się awanturować z Samozwańcem. „Ej, ty moskiewski sk...synu! – wrzeszczał kniaź. – Czort cię wie, ktoś ty taki. My, Polacy, już długo przelewamy krew za ciebie, a jeszcze ani razu nie dostaliśmy wynagrodzenia za to!”. Przerażony Samozwaniec już dwa dni później chciał się ulotnić z obozu, ale został osadzony w areszcie domowym. Po dwóch tygodniach podjął kolejną, tym razem udaną, próbę ucieczki. Był styczeń 1610 r. Zwycięstwo Żółkiewskiego Tymczasem Rzeczpospolita dyplomacją próbowała wyciągnąć z obozu Dymitra Samozwańca II nie tylko polskich żołnierzy, ale i rosyjskich bojarów. Kuszono ich pieniędzmi i wizją przywilejów zbliżonych do tych, jakimi cieszyła się nasza szlachta (czyli, mówiąc dzisiejszym językiem, przyznaniem praw obywatelskich). Wśród tych kuszonych rosyjskich dostojników, duchownych i dobrze urodzonych kniaziów znalazł się też Zarudzki, syn chłopa spod Tarnopola. Dogadano się dość szybko i ustalono, że kolejnym carem Rosji zostanie królewicz Władysław, najstarszy syn Zygmunta III. Oznaczało to w dalszej perspektywie unię personalną. Bo tron w Polsce był wprawdzie elekcyjny, ale nikt poważny nie wątpił, że Władysław zostanie następnym królem. Tymczasem pojawiła się obawa, że cały plan weźmie w łeb. Oto 29 królów, którzy sprawowali władzę w Polsce. Wśród nich Czesi, Węgrzy, Szwedzi, Niemcy i Francuz Królowie Polski na stałe zapisali się w historii, wielu jako wybitni politycy, dla których nadrzędnym priorytetem był rozwój kraju. Należy jednak wspomnieć, że poczet polskich władców o... Wojska Rzeczypospolitej mogły tracić kolejne miesiące pod Smoleńskiem, bo w samej Rosji szachowało się dwóch carów: Samozwaniec i Szujski. Jednak po ucieczce Dymitra szala przechyliła się zdecydowanie na korzyść cara Szujskiego. Ten zaczął gromadzić potężną armię, by przyjść z odsieczą Smoleńskowi i przepędzić Polaków z Rosji. Niektóre przekazy mówią, że carowi udało się zebrać nawet 70 tys. żołnierzy, jednak dziś redukuje się tę liczbę do 38 tys. Tak czy owak, 4 lipca 1610 r. w bitwie pod Kłuszynem hetman Stanisław Żółkiewski miał pod swoją komendą niecałe 7 tys. żołnierzy, a mimo to Polacy odnieśli absolutny triumf. Stracili kilkuset ludzi, poległych Moskali liczono w tysiącach. O zwycięstwie przesądziła głównie husaria, ale po polskiej stronie walczyło też kilkuset Kozaków na czele z Zarudzkim. Polacy rządzą w Moskwie Dzielna postawa na polu walki bywała podstawą do uzyskania szlachectwa. Zarudzki mógł pozostać w służbie polskiej i liczyć na karierę w służbie Ojczyzny. Tymczasem kiedy Żółkiewski dotarł pod Moskwę, kozacki ataman wrócił pod sztandary Dymitra Samozwańca II. Miały zaważyć względy ambicjonalne. Zarudzki, „iż go nie tak szanowano, jak sobie życzył i jako się spodziewał, uraził się” i zmienił front (jak twierdzi świadek z epoki Mikołaj Marchocki w „Historii wojny moskiewskiej prawdziwej”). Pewnie szlacheccy panowie bracia nieraz dali odczuć różnicę pochodzenia chłopskiemu synowi… Ale są również wskazówki, że właśnie wtedy ataman rozpoczął karierę agenta. W interesie Rzeczypospolitej leżało, aby Samozwaniec utrzymywał się na powierzchni, bo wtedy można było straszyć nim rosyjskie elity na zasadzie: „Albo nam się poddacie, albo będziecie mieli wojnę domową”. Moment na zmianę frontu został starannie wybrany. Polacy na czele z Żółkiewskim już stali pod rosyjską stolicą, ale jeszcze trwały pertraktacje z bojarami co do szczegółów objęcia tronu przez nowego cara – królewicza Władysława. Obawa przed Samozwańcem ciągle przemawiała za Polakami. Koniec końców, nasi weszli do Moskwy i w miarę spokojnie rządzili miastem aż do grudnia 1610 r. Śmierć Samozwańca II Wtedy gruchnęła wieść, że Samozwaniec został zamordowany. Kilka tygodni wcześniej kazał bić knutami swojego podkomendnego, niejakiego Piotra Urusowa, tatarskiego kniazia. Ten zapamiętał zniewagę i zemścił się na swoim mocodawcy w czasie polowania. Najpierw strzelił do niego z pistoletu, a potem szablą obciął mu rękę i głowę. Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. W obozie Dymitra zapanował chaos. Wściekli Kozacy dońscy z zemsty pozabijali Tatarów, a rosyjskie chłopstwo ostrzyło noże na nielicznych Polaków pozostałych jeszcze w służbie oszusta. Zarudzki mądrze stwierdził, że nic tu po nim, i zamierzał uciekać, ale siłą zatrzymali go podkomendni. Chcieli walczyć dalej. Wprawdzie nie było już cara, ale mieli carycę. Rzeczywiście, Dymitr pozostawił wdowę. Nazywała się Maryna Mniszchówna, miała 22 lata i właśnie po raz drugi została wdową. Wprawdzie bycie wdową po dwóch Dymitrach Samozwańcach to kiepska podstawa roszczeń do korony carów, ale Maryna w chwili śmierci drugiego męża była w zaawansowanej ciąży. W styczniu 1611 r. urodziła syna – Iwana, który stał się naturalnym kandydatem do moskiewskiego tronu. Tymczasem wzbierała fala, która miała ruszyć na Polaków w Moskwie. Prawdziwym spiritus movens całego przedsięwzięcia był wojewoda riazański Prokop Lapunow. Dołączył do niego Zarudzki – przekonany rzekomo argumentem, że po wypędzeniu Polaków carska korona przypadnie synowi Maryny, od niedawna jego kochanki. W Polsce Marynę i Zarudzkiego dzieliłaby stanowa przepaść: on syn chłopa, ona córka senatora Rzeczypospolitej. Ale w Rosji, w tamtych dziwnych i okrutnych czasach, ona była carycą, a on atamanem. Zarudzki wprawdzie był już żonaty, ale to nie stanowiło problemu. Zamknął żonę w klasztorze, a następnie popełnił bigamię, ślubując wierność i uczciwość małżeńską Marynie. Iwan Zarudzki zostaje zdemaskowany Rosyjskie pospolite ruszenie wprawdzie dotarło pod Moskwę, ale Polaków nie wypędziło. Co więcej, sami oblegający zaczęli walczyć między sobą. Lapunow próbował zaprowadzić twardą dyscyplinę – a to było nie w smak Kozakom, którzy czekali na pretekst, by zlikwidować dumnego wojewodę. Dostarczył go Aleksander Gosiewski, polski komendant Moskwy. Mając dostęp do carskiego archiwum, zabawił się w fałszerza dokumentów. Przekonał jednego z rosyjskich jeńców, że prowadzi tajne rozmowy z Lapunowem, rzekomym polskim stronnikiem. Gosiewski pokazywał nawet listy podobno pisane przez wojewodę. Potem komendant odesłał jeńca do rosyjskiego obozu. Uwolniony oczywiście rozpowiedział o wszystkim, co zobaczył, a Zarudzki i jego ludzie nie czekali ani chwili i rozsiekli szablami Lapunowa. W rosyjskim dowództwie znajdował się pewnie agent Rzeczypospolitej, ale nie był nim Lapunow. Przebywający wtedy w Moskwie polski żołnierz Samuel Maskiewicz zanotował w pamiętniku, że Zarudzki „był poniekąd nam życzliwy, jeno publice nie mógł tego pokazować nigdy”. Iwan kontaktował się też listownie z hetmanem wielkim litewskim Janem Karolem Chodkiewiczem, który chciał przyjść z odsieczą polskiej załodze. Wyeliminowanie Lapunowa zatrzymało pierwszą rosyjską falę buntu, jednak niedługo ruszyła druga, która miała wymieść z Moskwy Polaków. Jednym z jej przywódców był kniaź Dymitr Pożarski, który dostał informację o kontaktach Zarudzkiego i Chodkiewicza, a następnie ją upublicznił. Zarudzki wiedział, że nie będzie miał czasu na tłumaczenia. 7 sierpnia 1612 r. o godzinie czwartej uciekł spod Moskwy na czele swoich ludzi. Ambicje i plany Zarudzkiego Ucieczka Zarudzkiego w pewnym sensie przesądziła o losie polskiej załogi Kremla. Hetman Chodkiewicz, który zjawił się miesiąc później, nie zdołał przedrzeć się przez rosyjskie wojska i dostarczyć żywności oblężonym. W listopadzie 1612 r. wygłodzona załoga, żywiąca się psami, kotami, świecami łojowymi i ludźmi, poddała się, po czym wbrew układom w większości została wymordowana przez Rosjan. Zarudzki robił, co mógł, walczył z wrogami Polaków, „przez lato i zimę tłukł się z Moskwą”. Według rosyjskich źródeł ciągle pozostawał w porozumieniu z polskim królem Zygmuntem III, który obiecywał mu Nowogród Wielki, Psków lub Smoleńsk. Zdaniem historyka Aleksandra Hirschberga ataman miał zdecydowanie większe ambicje: „Ostatnie wypadki przekonały go, że nie zdoła (…) pozostać jednym z naczelników państwa moskiewskiego, ani też przeprowadzić wyboru Iwana, syna Dymitra. Postanowił więc nad dolnym biegiem Donu i Wołgi, z ludności kozackiej oddzielne utworzyć państwo i rządzić niem jako mąż czy też kochanek Maryny”. Co porwał potop, już nie wróci. Dlaczego Szwedzi nie chcą oddać polskich skarbów? Biedna Szwecja obrabowała w XVII w. znacznie bogatszą wówczas Rzeczpospolitą z ogromnej ilości skarbów. Dziś bogata Szwecja nie chce ich zwrócić znacznie biedniejszej Polsce. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/fragment-tzw-rolki-sztokholmskiej-ktora-jako-jeden-z-niewielu-polonikow-zrabowanych-przez-szwedow-wrocila-nad-wisle-fot-domena-publiczna-3975c81.jpg" width="800" height="519" alt="Fragment tzw. rolki sztokholmskiej, która jako jeden z niewielu poloników zrabowanych przez Szwedów wróciła nad Wisłę (fot. domena publiczna)" title="Fragment tzw. rolki sztokholmskiej, która jako jeden z niewielu poloników zrabowanych przez Szwedów wróciła nad Wisłę (fot. domena publiczna)" /> Zimę z 1612 na 1613 r. spędził w Astrachaniu, szukając sojuszników. Nawiązał kontakt z Tatarami nogajskimi. Pisał nawet do szacha perskiego Abbasa, w zamian za pomoc obiecywał Astrachań. Początkowo Abbas był gotów poprzeć atamana, ale później rosyjska dyplomacja odwiodła go od tego pomysłu. Ucieczka i śmierć Zarudzkiego Wiosna 1613 r. upłynęła już pod znakiem zdecydowanych sukcesów wojsk nowego cara Michała Romanowa. Zarudzki, zdradzany przez kolejnych sojuszników, musiał uciekać z Astrachania. Schronił się na „Niedźwiedzim ostrowie” na rzece Ural. Towarzyszyła mu Maryna, jej dwuletni syn Iwan i garstka wiernych Kozaków. 4 lipca 1613 r. zostali zaskoczeni przez ludzi Michała. Następnego dnia Kozacy wydali Zarudzkiego, Marynę i Iwana, po czym złożyli przysięgę wierności Romanowowi. To już był koniec. Więźniów przewieziono do Astrachania, a stamtąd do Moskwy, gdzie byli osobiście przesłuchiwani przez cara Michała. Iwan Zarudzki, chłopski syn spod Tarnopola, który został kozackim atamanem, polskim agentem i mężem carycy, został wbity na pal. Marynę Mniszchównę zamknięto w więzieniu, gdzie zmarła – według oficjalnej wersji rosyjskiej dyplomacji – „wskutek choroby i zmartwienia”, a wedle innych źródeł została uduszona lub utopiona. Niespełna trzyletniego Iwana Dymitrowicza powieszono na haku; chłopczyk konał podobno cztery godziny. W taki sposób zaczynał swoje rządy car Michał Romanow, założyciel ostatniej dynastii w historii Rosji.
Prom kosmiczny Buran był technologicznym cudem ZSRR. Pogrzebały go gruzy upadającego imperium
Powstał dzięki paranoi Breżniewa i genialnym umiejętnościom pewnego szpicla KGB. Na jego produkcję wydano 20 miliardów rubli. Ale duma ZSRR – Orbitalnyj Korabl Buran – nie przetrwał katastrofy radzieckiego imperium.
W tym artykule: „Pan nikt” wychodzi z cienia Przebiegły konstruktor Głuszko Cudo z Ramieńskoje Pogrzebani w hangarze Gwiezdny autobus Od połowy 1972 roku na biurko szefa radzieckich służb specjalnych Jurija Andropowa zaczęły trafiać raporty sporządzone przez agentów Pionu X Pierwszego Zarządu Głównego KGB (zajmującego się wywiadem naukowo-technicznym). Były to alarmujące doniesienia o spotkaniach nowego szefa NASA Jamesa Fletchera z dyrektorem prezydenckiego Biura Zarządzania i Budżetu George’em Schulzem. W trakcie jednej z takich narad – zdaniem agentów KGB – zatwierdzono plan sfinansowania budowy nowego dużego kosmicznego samolotu. Wahadłowca, jak nazwali go specjaliści. Informacje o planach stworzenia takiego statku pojawiły się już w styczniu 1971 roku. Prawdziwy niepokój sowieckich analityków wywołały doniesienia, że amerykański prom będzie miał przedział towarowy o wymiarach 4,6 na 18,3 m. „Wystarczająco dużo miejsca, żeby na pokładzie wynieść w przestrzeń nuklearne głowice” – stwierdzili eksperci KGB. „A gdy już pociski znajdą się na orbicie, zostaną odpalone wprost na Moskwę” – dodawali radzieccy generałowie. Nic więc dziwnego, że informacje o planach NASA dotarły na Kreml. Wizja amerykańskich rakiet spadających z kosmosu na głowy Rosjan spowodowała, że Breżniew nakazał przygotować sowiecką ripostę. „Pan nikt” wychodzi z cienia Ale kto miał tego dokonać? Rosyjski program kosmiczny od początku lat 70. był w głębokim kryzysie. Ledwie pięć lat wcześniej, po nieudolnie przeprowadzonej przez ministra zdrowia Borysa Pietrowskiego operacji usunięcia krwawiącego polipa, zmarł Siergiej Korolow. Dla zwykłych Rosjan Korolow był przed śmiercią „Panem Nikt”. Sam o sobie mówił: „Jestem jak górnik. Pracuję w podziemiu”. I nie chodziło mu wcale o to, że podczas stalinowskich czystek pracował jako „skazany N1442” w kopalni złota. Dopiero po złożeniu jego prochów pod murami Kremla, z nekrologu w „Prawdzie” zwykli obywatele Kraju Rad dowiedzieli się, kim był człowiek nazywany do tej pory „głównym konstruktorem”. Inżynier Korolow stał za największymi sukcesami radzieckiego przemysłu kosmicznego. W tym wystrzeleniem pierwszego satelity Sputnik i pierwszego załogowego statku kosmicznego Wostok z Jurijem Gagarinem na pokładzie. Lecz po tamtych triumfach pozostało ledwie wspomnienie. Tymczasem w rosyjskim establishmencie naukowym trwała wojna – inżynierowie walczyli o schedę po Korolowie, a także o wpływy i pieniądze z Kremla. Żaden nie był jednak w stanie zdobyć takiej pozycji jak „główny konstruktor”. Do czasu. W 1974 roku szala bratobójczej bitwy przechyliła się na stronę Walentina Głuszki. USA i ZSRR chciały zrzucić na Księżyc bomby atomowe. Plany były bardzo zaawansowane Niewiele brakowało, a człowiek zbombardowałby Srebrny Glob, zanim postawił na nim stopę! Taką szaleńczą demonstrację siły planowali i sowieci, i Amerykanie. Przebiegły konstruktor Głuszko Kim był ten człowiek? Od 1932 roku współpracował z Korolowem. Był jedną z ważniejszych postaci założonego przez marszałka Tuchaczewskiego Instytutu Rakietowego (RNII) w Moskwie. Stworzył tam pierwszy w ZSRR udany silnik na paliwo ciekłe. W 1938 roku, po aresztowaniu przez NKWD Tuchaczewskiego, fala stalinowskich czystek sięgnęła również RNII. Głuszko został aresztowany i osadzony w specjalnym więzieniu. W śledztwie załamał się i na zamówienie śledczych NKWD oskarżył Korolowa. „Zostałem zdradziecko oczerniony przez dyrektora instytutu Klejmienowa, jego zastępcę Łangiemaka i inżyniera Głuszkę” – pisał w liście z więzienia wybitny konstruktor. Sytuacja zmieniła się po wybuchu wojny z Niemcami. Korolow dostał zadanie stworzenia więziennego zespołu inżynierów rakietowych. Poprosił NKWD o zgodę na dołączenie do grupy Głuszki. Po tych wydarzeniach pracowali ze sobą przez wiele lat, lecz sprawa donosu tkwiła między nimi jak zadra. Wróciła, gdy przed śmiercią Korolowa w 1966 r. zaczęły się problemy z rakietą N-1 mającą być odpowiedzią na amerykański program Saturn V. „Główny konstruktor” odmówił użycia silnika zaprojektowanego przez Głuszkę. Ten odpłacił mu pięknym za nadobne, oświadczając, że w takim razie wcale nie będzie z nim współpracował. Co więcej, Głuszko peregrynował na Kreml i rozpowiadał wszystkim, którzy chcieli go słuchać, że „z dobrym silnikiem nawet kij od szczotki potrafiłby latać”. A jeśli Korolow takiego silnika nie chce, to jego sprawa… Zwaśnionych naukowców próbował pogodzić Chruszczow. Korolow był jednak uparty. „Głuszko był nielojalny za Stalina, jest i teraz” – twierdził. Ambitny inżynier został odsunięty na boczny tor, natomiast schedę po Korolowie objął Wasilij Miszyn. Do czasu. Porażka N-1 oznaczała triumfalny powrót Głuszki, który znalazł protektora w osobie szefa resortu obrony marszałka Dimitrija Ustinowa. Nowy „główny konstruktor” swoje szefowanie zaczął od decyzji „o zawieszeniu radzieckiego programu księżycowego” i kompletnym zniszczeniu pozostałych dwóch rakiet N-1. Jeden z dyrektorów pracujących nad tym programem napisał później: „Nie podano choćby słowa wyjaśnienia. Razem z N-1 na złom poszli też jej budowniczowie”. Tymczasem w biurach konstrukcyjnych ruszyła praca nad rakietą, która miała zastąpić znienawidzony przez Głuszkę projekt N-1. Nazwano ją Energia. Była prawdziwym fenomenem. Mogła wynieść w kosmos ładunek ważący 100 ton! Nawet amerykański Saturn V nie był w stanie jej dorównać. Energia była też wprost stworzona do tego, by na swym grzbiecie wynieść najnowsze dziecko radzieckich inżynierów – olbrzymi Orbitalnyj Korabl Buran (po rosyjsku śnieżna burza). Wahadłowiec, który miał pokonać Amerykę. Cudo z Ramieńskoje Projekt jego budowy został zatwierdzony w 1976 roku, jednak pierwsze testy poligonowe rozpoczęto dopiero w czerwcu 1983 r. W 1985 roku w bazie Ramieńskoje przeszedł on próby lądowania oraz testy systemów automatycznego sterowania. Jaki był Buran? Dziś nawet amerykańscy specjaliści przyznają, że sowiecki prom przewyższał ich dokonania. Thomas A. Heppenheimer w swojej książce „Podbój kosmosu” pisze: „Z wyglądu (Buran) przypominał nasz zestaw promu kosmicznego, ale były istotne różnice. Amerykański prom wykorzystuje rakiety na paliwo stałe. To one spowodowały śmierć załogi Challengera. (…) Głuszko użył rakiet pomocniczych na paliwo ciekłe, sprawdzonego typu”. Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? Uciekały ziemskiej grawitacji dzięki potężnej rakiecie nośnej, a powracały na Ziemię jak szybowce. Wahadłowce kosmiczne miały być niedrogą metodą na obecność ludzi w kosmosie. Nie by.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wahadlowce-kosmiczne-lataly-jak-rakiety-wracaly-na-ziemie-jak-samoloty-dlaczego-z-nich-zrezygnowano-fot-hum-images-universal-images-group-via-getty-images-5ae6463.jpeg" width="938" height="693" alt="Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? (fot. HUM Images/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? (fot. HUM Images/Universal Images Group via Getty Images)" /> Czym jeszcze różnił się Buran od swojego amerykańskiego odpowiednika? Przede wszystkim mógł lecieć bez załogi, zupełnie automatycznie. Takie rozwiązanie mogło odegrać ważną rolę, gdyby pojawiła się konieczność np. ewakuacji kosmonautów z innego, zagrożonego statku lub stacji orbitalnej. Amerykanie nie myśleli również wtedy o systemach katapultowania pilotów. W Buranie miały one być standardem. Co więcej, rosyjski wahadłowiec mógł przewozić nawet 10 kosmonautów, gdy prom amerykański zabierał ich ośmiu. Rosyjski wahadłowiec miał też inną ważną innowację. Zaprojektowano go tak, by podczas lotów w atmosferze wykorzystywał silniki odrzutowe. Co to oznaczało w praktyce? Podczas lądowania pilot mógł sterować Buranem jak samolotem, podczas gdy amerykański wahadłowiec po wejściu w atmosferę opadał jak szybowiec. Rosjanom pozostała jeszcze odpowiedź na najważniejsze pytanie. Jak te wszystkie rozwiązania sprawdzą się w kosmosie? Inżynierowie przygotowali kilkanaście egzemplarzy promu. Część z nich przeznaczono wyłącznie do testów, osiem wykonano jako funkcjonalne modele w skali 1:1, a trzy szykowano do lotu w kosmos (do zamknięcia programu rozpoczęto budowę 5 promów). Egzemplarz bezzałogowy nazwano Buran. Prom załogowy oficjalnie miał nazywać się Burya, ale mówiono o nim Pticzka. Trzeci zyskał przydomek Bajkał. W ośrodkach treningowych ruszyły szkolenia załóg, które miały pokierować flotyllą promów. We wrześniu 1988 roku reporter Radia Moskwa Władimir Dżenibekow poinformował, że sześciu radzieckich kosmonautów szykuje się do startu w Gwiezdnym Miasteczku pod Moskwą. Ale Dżenibekow nie wiedział, że to nie „szóstce z Gwiezdnego Miasteczka” miała przypaść rola pionierów. Pierwsze cztery loty miały być bezzałogowe. Do tych misji wyznaczono Burana i wahadłowiec Bajkał. Podczas lotu Bajkała (pierwsza połowa 1992 roku) miało dojść do automatycznego połączenia ze stacją Mir. Od lotu piątego do ósmego wahadłowiec miał być już kierowany przez dwóch kosmonautów bezpośrednio z pokładu. Za sterami Pticzki przewidziano miejsce dla Igora Wołka (dowódca) oraz Rimantasa Stankjevicziusa (inżynier pokładowy). Wołk był doświadczonym wojskowym, pierwszym pilotem, który na samolocie Su-27 wykonywał, wydawałoby się niemożliwe do zrobienia, akrobacje powietrzne, ale też – jak sam się chwalił – pilotował wszystkie typy samolotów produkowane w tamtym czasie przez rosyjski przemysł lotniczy. Najważniejszy lot w jego karierze miał dopiero nadejść. Lecz by w ogóle do tego doszło, musiał ruszyć program lotów bezzałogowych. Pierwszy start Burana zaplanowano na 29 października 1988 roku. Wszystko szło bez zarzutu. Jednak na 51 sekund przed startem komputery dały znać, że jedno z naziemnych urządzeń w centrum lotów szwankuje. Trzeba było zatrzymać odliczanie. Start promu przełożono na 15 listopada 1988 roku. Pogrzebani w hangarze Nad kosmodromem Bajkonur przechodziła właśnie burza śnieżna. Była szósta rano. Wiatr wiał już z szybkością 20 metrów na sekundę i wydawało się, że wahadłowiec Buran zostanie pokonany przez inny buran – prawdziwy śnieżny żywioł. Korzystając z chwilowej poprawy pogody – a także mocno naginając przepisy – dyrektor centrum lotów wydał komendę: Start! Prom oderwał się od ziemi. Bez problemów sunął w górę. Osiem minut po starcie gładko od wahadłowca oddzieliła się wielka rakieta Energia. Centrum dowodzenia w Kaliningradzie meldowało, że prom wznosi się już na orbitę 250 kilometrów. Stacjonujące na południowym Atlantyku statki szpiegowskie Wołkow i Biełajew oraz znajdujące się u wybrzeży Chile okręty Marszałek Niedielin i Dobrowolski raportowały, że po godzinie i 30 minutach lotu wahadłowiec dwukrotnie okrążył ziemię, a teraz zwalnia i szykuje się do powrotu w atmosferę. Równo po 206 minutach lotu, ledwie sekundę wcześniej niż zakładał plan, Buran bezpiecznie wylądował na pasie kompleksu nr 251 – Jubilejnyj. W Bajkonurze wybuchła euforia. Radość była tym większa, że odpadło ledwie 5 z 38 tys. płytek termicznych chroniących kadłub wahadłowca. Amerykańskie promy traciły ich znacznie więcej. Głuszko był zachwycony. Ale nad jego dzieckiem wisiało jakieś fatum. Ledwie dwa miesiące po pierwszym starcie Burana, 10 stycznia 1989 roku, w Moskwie poinformowano o śmierci genialnego inżyniera. Pół roku później, wraz z wyborami w Polsce, zaczął się ostatni akt upadku radzieckiego imperium. Na kosztowny program budowy wahadłowców zabrakło środków. Hiperinflacja dusiła rubla. W miejscowości Tiuratam położonej obok Bajkonuru wybuchł bunt żołnierzy strzegących kosmodromu. W 1992 roku rosyjskie gazety pisały: „Wyrzutnia Energii-Burana przedstawia posępny widok. Można by tam kręcić filmy science fiction o umierającej cywilizacji kosmicznej”. Nowy dyrektor programu kosmicznego Jurij Siemionow próbował jeszcze walczyć o Burana, ale rok później prezydent Borys Jelcyn uznał, że pogrążona w chaosie rosyjska gospodarka nie jest w stanie udźwignąć dalszego finansowania projektu, na który wydano już 20 miliardów rubli. W opuszczonych obiektach zaczęli grasować szabrownicy, którzy wzniecali pożary, chcąc ukryć coraz większe dzieło zniszczenia. Wiosną 2002 r. kolejny buran, czyli zamieć śnieżna przeszła nad kosmodromem Bajkonur. Przywalony czapą śniegu, osłabiony silnym wiatrem, dach hangaru nr 112 o godzinie 9.20 pękł, zachwiał się, a w końcu runął, grzebiąc ośmiu pracowników obsługi. I roztrzaskując przy tym Burana (egzemplarz nr OK-1.01) oraz Energię. Uratowała się Pticzka (nr OK-1.02), która... stanęła następnie w hangarze na kazachskim kosmodromie. Trzeci wahadłowiec Bajkał (nr OK-2.01) niszczał zaś latami na parkingu przed fabryką TMZ obok podmoskiewskiego lotniska Tuszyno. Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych nie przyjęła historycznej rezolucji dotyczącej wyścigu zbrojeń w przestrzeni kosmicznej z powodu weta Federacji Rosyjskiej. Tymczasem Pe... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-rosjanie-szykuja-nam-prawdziwe-gwiezdne-wojny-rosyjska-bron-antysatelitarna-budzi-powazne-obawy-ryc-getty-images-3703f7d.jpg" width="938" height="624" alt="Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy (ryc. Getty Images)" title="Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy (ryc. Getty Images)" /> Gwiezdny autobus Poplątane są także losy kolejnego testowego promu, tym razem oznaczonego kryptonimem OK-GLI. Pod koniec lat 90. zainteresował się nim australijski biznesmen i były astronauta Paul Scully-Power. Założył nawet specjalną firmę Buran Space Corporation, która odkupiła prom od Rosjan. Scully-Power chciał z niego zrobić turystyczną atrakcję olimpiady Sydney 2000. Pomysł okazał się jednak totalną klapą i Scully-Power zbankrutował. Żeby odzyskać choć trochę pieniędzy, amerykańska firma First FX wystawiła wahadłowiec na licytację. Nikt jednak nie zaoferował minimalnej sumy sześciu milionów dolarów. Statek został więc kupiony w 2002 r. przez firmę Space Shuttle World Tour z Singapuru. Przedsiębiorstwo przetransportowało go do Manama w Bahrajnie, gdzie w 2002 r. prom stał się jedną z atrakcji Letniego Festiwalu. Potem miał popłynąć do Tajlandii, ale firmie zabrakło pieniędzy. Przez kolejne lata prom niszczał na nabrzeżu w Bahrajnie, a Space Shuttle World Tour kłócił się w sądzie z Rosjanami z firmy NPO Mołnia, kto ma prawa do dalszego użytkowania wahadłowca. Sprawa była o tyle istotna, że w 2004 roku chęć kupna OK-GLI wyraziło Auto+Technik Museum z Sinsheim/Speyer i zaoferowało przy tym czek na dziesięć milionów euro (koszt projektu z transportem do Niemiec). Zaczęła się długa prawna bitwa przed Międzynarodowym Sądem Arbitrażowym w Londynie, którą ostatecznie wygrali Rosjanie. W czwartek, 6 marca 2008 roku, o godzinie 5.30 zaczęła się operacja ładowania wahadłowca na statek. Najpierw z nabrzeża w Bahrajnie załadowano OK-GLI na specjalne pontony, które podprowadziły wahadłowiec do stojącego na redzie kontenerowca. Pływający dźwig zacumowany obok okrętu uniósł wielki kosmiczny orbiter i powoli opuścił go na pokład. Przez Zatokę Perską i Adeńską, Morze Czerwone oraz Suez wahadłowiec ruszył w drogę do Niemiec. Minął Gibraltar i w końcu wpłynął do portu w Rotterdamie. Tam znów przeniesiono go na pontony i OK-GLI spławiono z wielką pompą Renem do leżącej nieopodal Heidelbergu i Frankfurtu małej osady Sinsheim. Miejscowe muzeum przygotowało tam dla testowego Burana duży, 22-metrowy hangar o 9 tysiącach metrów kwadratowych powierzchni. Ale jeszcze przez jakiś czas pojawiały się w internecie przecieki, że Rosjanie chcą przy okazji finansowania lotów na Marsa przywrócić program Burana do życia. Inni miłośnicy astronautyki spekulowali, że jeśli w ramach wspólnych międzynarodowych programów udałoby się zbudować dużą kosmiczną stację orbitalną lub bazę na Księżycu, to przebudowany Buran mógłby służyć jako kosmiczny autobus i zabierać nawet do 50 pasażerów. Czyli służyć w zupełnie innej sprawie, niż sobie to wyobrażał Breżniew ponad 35 lat temu.
Czy ziemskie wojny przeniosą się w kosmos? Dowództwo armii USA chce szkolić „kosmicznych” żołnierzy
– Nie możemy już dłużej prowadzić tradycyjnej wojny. Patrząc w przyszłość do 2030 roku, wiemy, że musimy zwiększyć nasze zdolności kosmiczne – powiedział generał Sean Gainey z Dowództwa Obrony Kosmicznej i Przeciwrakietowej Wojsk Lądowych US Army. Czy czekają nas nowe i całkowicie realne Gwiezdne Wojny?
W tym artykule: Zbrojenia i kosmos Kosmiczna broń Chin i Rosji Kosmiczny teatr wojenny Fikcja przechodzi w rzeczywistość Możliwość precyzyjnego śledzenia obiektów wojskowych i ruchów wrogich państw była jedną z głównych przesłanek do rozpoczęcia w latach 50. ubiegłego wieku wielkiego wyścigu kosmicznego. Gdy Związek Radziecki wysłał na orbitę Sputnika-1, Amerykanie byli przekonani, że satelita nie tylko ich podgląda i podsłuchuje, ale także przenosi na swoim pokładzie broń nuklearną, którą może zaatakować dowolny cel. Dziś wiemy, że Sputnik wyniósł co najwyżej proste radio, ale skala paniki w USA pokazuje dobrze grozę, jaką wywołuje przeniesienie działań wojennych na orbitę okołoziemską i dalej. Zbrojenia i kosmos Od lat 50. XX wieku przemysł zbrojeniowy odgrywa kluczową rolę w rozwoju amerykańskich programów kosmicznych i obronnych. Wystarczy wymienić takie potęgi, jak: Lockheed Martin, będącą jedną z największych firm zbrojeniowych na świecie. Lockheed Martin pracuje dla kosmicznej części armii USA (Space Force) nad różnymi projektami, w tym systemami satelitarnymi, obroną przeciwrakietową oraz rozwojem technologii kosmicznych. Firma dostarcza również sprzęt dla NASA, w tym moduł Orion dla programu Artemis, który ma na celu powrót człowieka na Księżyc. Northrop Grumman, będącą kluczowym dostawcą technologii zarówno dla NASA, jak i Space Force. Koncern buduje rakiety nośne (np. rakiety Antares), satelity i inne systemy kosmiczne. Jest również głównym wykonawcą programu Artemis oraz projektów związanych z obroną kosmiczną. Aerojet Rocketdyne dostarczającą silniki rakietowe i technologie napędowe dla NASA oraz Space Force. Firma produkuje silniki dla rakiet nośnych używanych przez NASA oraz pracuje nad napędami dla systemów obrony kosmicznej. Kosmiczna broń Chin i Rosji Analogiczne wsparcie przemysłu wojskowego mają pozostali kluczowi gracze kosmiczni. W tej chwili dowództwo Sił Kosmicznych USA monitoruje uważnie działania Chin i Rosji. Chiny intensywnie rozwijają swoje zdolności wywiadowcze, rozpoznawcze i obserwacyjne w kosmosie. Jednocześnie tworzą różne rodzaje broni kosmicznej, od zagłuszania po kinetyczne systemy antysatelitarne. Rosja natomiast kontynuuje inwestycje w cybernetyczną i nuklearną broń antysatelitarną. Chińczycy pokazują nowy lądownik księżycowy i plany bazy lunarnej. Rozpoczął się nowy wyścig kosmiczny – Bierzemy udział w wyścigu kosmicznym i musimy uważać, by Chińczycy pod pozorem badań naukowych nie zajęli jakiegoś miejsca na Księżycu. Gdyż może się okazać, że wówczas powiedz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/chinczycy-pokazuja-nowy-ladownik-ksiezycowy-i-plany-bazy-lunarnej-rozpoczal-sie-nowy-wyscig-kosmiczny-fot-feature-china-future-publishing-via-getty-images-5cd29f2.jpg" width="938" height="669" alt="Chińczycy pokazują nowy lądownik księżycowy i plany bazy lunarnej. Rozpoczął się nowy wyścig kosmiczny (fot. Feature China/Future Publishing via Getty Images)" title="Chińczycy pokazują nowy lądownik księżycowy i plany bazy lunarnej. Rozpoczął się nowy wyścig kosmiczny (fot. Feature China/Future Publishing via Getty Images)" /> W związku z tym powstał pomysł, by nie tylko Space Force miała uprawnienia do działań w kosmosie, ale także wojska lądowe. Generał porucznik Sean Gainey z Dowództwa Obrony Kosmicznej i Przeciwrakietowej Wojsk Lądowych, wyraził swoje zdecydowane poparcie dla tej inicjatywy podczas przemówienia na sierpniowej Konferencji Obrony Kosmicznej i Przeciwrakietowej w Huntsville. Propozycja ma na celu utworzenie wojskowej specjalizacji zawodowej (MOS) w dziedzinie operacji kosmicznych. Kosmiczny teatr wojenny – Wyraźnie widzę, że w naszej armii brakuje kluczowego elementu układanki w zakresie operacji kosmicznych. Czyli specjalizacji zawodowej, która umożliwiłaby żołnierzom i oficerom rozwijanie kompetencji w tej dziedzinie już na wczesnym etapie kariery – stwierdził Gainey. Podkreślił również znaczenie zdolności kosmicznych w nowoczesnym konflikcie. Zaznaczył przy tym, że każda jednostka wojskowa musi być przygotowana do działania w warunkach, gdzie sygnały GPS mogą być zakłócane lub manipulowane. W dokumencie „Army Space Vision Supporting Multi Domain Operations” z tego roku podkreślono, że systemy kosmiczne są kluczowe w wojnie lądowej, a konkurencyjne siły zbrojne coraz częściej wykorzystują nadzór kosmiczny. Już teraz armia USA prowadzi pilotażowy program rozmieszczania grup uderzeniowych specjalizujących się w operacjach skoncentrowanych na przeciwdziałaniu wykorzystania satelitów przez przeciwników, w tym w technikach maskowania i ukrywania jednostek przed satelitarnym nadzorem. To pozwoliłoby na utrzymanie elementu zaskoczenia w operacjach taktycznych. Fikcja przechodzi w rzeczywistość Dowództwo Sił Kosmiczne USA dąży również do rozszerzenia międzynarodowej współpracy. Zaprosiło Niemcy, Francję i Nową Zelandię do dołączenia do operacji Olympic Defender. Jej celem jest wspólne wzmocnienie obrony i odstraszanie potencjalnych zagrożeń. Inicjatywa ta obejmuje już Wielką Brytanię, Australię i Kanadę. Priorytetem Dowództwa Sił Kosmicznych USA pozostaje maksymalizacja gotowości bojowej do 2027 roku. Otwartą kwestią pozostaje możliwość wykorzystania do działań zbrojnych stacji orbitalnych, a także planowanej infrastruktury księżycowej. Smutnym przekazem płynącym z tej sytuacji jest to, że badanie kosmosu i rozwijanie technologii kosmicznych, które widzieliśmy jako działania dla dobra ludzkości, ponownie wracają do swojego pierwotnego, bojowego charakteru. Zainicjowany za czasów prezydenta Ronalda Reagana program „gwiezdnych wojen” przenosi się z ekranu na orbitę. Miejmy tylko nadzieję, że nie czeka nas los, jaki planecie Alderaan zgotowała Gwiazda Śmierci. Źródło: SpaceNews. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W bitwie o Stalingrad zginęło 2 mln ludzi. Krwawa batalia odmieniła losy II wojny światowej
W niecałe pół roku walk o Stalingrad śmierć poniosło nawet 1,1 mln żołnierzy i cywili radzieckich i prawie drugie tyle Niemców i ich sojuszników. Dlaczego największa bitwa frontu wschodniego II wojny światowej miała miejsce nie pod stołeczną Moskwą czy Lenigradem, a w mieście na południu Rosji, nad Wołgą? Co sprawiło, że odmieniła losy całej kampanii?
W tym artykule: Plan Barbarossa i atak III Rzeszy na Związek Radziecki Impas na froncie wschodnim w 1942 roku Niemiecki atak na Kaukaz i Stalingrad Sowieci przejmują inicjatywę pod Stalingradem Bitwa stalingradzka, czyli „wojna szczurów” Wynik bitwy o Stalingrad Straty obu stron w bitwie stalingradzkiej Dlaczego bitwa o Stalingrad zaważyła na losach II wojny światowej? 22 czerwca 1941 roku niemiecka nawała ruszyła na ZSRR. W ten sposób Adolf Hitler zerwał niedawną współpracę z Józefem Stalinem. W przededniu jej wybuchu Niemcy wciąż nie mogli rzucić na kolana Wielkiej Brytanii. Rozstrzygnięcia w wojnie zaczęli więc szukać poprzez wyeliminowanie z niej Związku Radzieckiego. Najazd Wermachtu na Związek Radziecki był atakiem wyprzedzającym, który zaskoczył zbrojącą się po zęby w celach ofensywnych Armię Czerwoną. Plan Barbarossa i atak III Rzeszy na Związek Radziecki Pomimo licznych doniesień wywiadu i potężnej koncentracji niemieckich oddziałów, Stalin nie wierzył w tak nagłą i szybką decyzję Hitlera o ataku. Efektem tego mógł być tylko jeden. Radziecka obrona na zachodnich rubieżach ZSRR zawaliła się w pierwszych tygodniach wojny niczym domek z kart. Niemcy i ich sojusznicy osiągali szybkie sukcesy na trzech głównych kierunkach natarcia. Pierwszym z nich był kierunek północny, na państwa bałtyckie i Leningrad (dawniej Petersburg). Środkowa oś natarcia przebiegała na linii Mińsk-Moskwa. Południowe ugrupowanie wojsk niemieckich miało podążać z kolei w kierunku Lwowa, Kijowa, a dalej w stronę Kaukazu. Impas na froncie wschodnim w 1942 roku Siły obu armii były wyrównane. Wermacht nie dysponował przewagą, konieczną dla atakującego, by łatwo rzucić na kolana swojego przeciwnika. Niemcom sprzyjał za to element zaskoczenia, który przestał działać wraz z krzepnącą obroną radziecką i nadejściem jesiennych słot 1941 roku. Rozpaczliwie broniącym się sowietom udało się uratować Moskwę także dzięki szybkiemu nadejściu zimy. Plan Barbarossa zawiódł i Niemcom nie udało się pokonać Rosji w ramach jednej kampanii. Kampania wrześniowa – mało znane fakty. Skąd wziął się mit o kawalerii szarżującej na czołgi? Kampania wrześniowa, zwana też wojną obronną 1939 roku, mimo dotkliwej polskiej porażki nie przebiegła dokładnie według planu Niemiec. Ile tak naprawdę krajów zaatakowało wówczas Polsk.. W 1942 roku front ustabilizował się, a niemiecka generalicja zaczęła szukać możliwości wyjścia z narastającego impasu. Miało być nim przede wszystkim dojście do roponośnych pól na Kaukazie, a także uniemożliwienie Sowietom prowadzenia żeglugi na Wołdze i transportu zaopatrzenia w ramach Lend-Lease od zachodnich aliantów. Rezultatem tych wszystkich zamierzeń miało być gospodarcze wyniszczenie ZSRR i przechylenie szali zwycięstwa na stronę III Rzeszy. Niemiecki atak na Kaukaz i Stalingrad W ramach operacji Fall Blau (Plan Niebieski) Niemcy planowali także wykonać pomocnicze uderzenie na Stalingrad. Było to wówczas duże przemysłowe miasto w dolnym biegu Wołgi, która wraz z górami Ural oddzielała europejskie i azjatyckie tereny dawnej i obecnej Rosji. Bitwa o Stalingrad dodatkowo nabrała jeszcze wymiaru propagandowego. Dla Hitlera zajęcie wielkiego miasta imienia jego wielkiego wroga stało się obsesją, która w końcu przesłoniła mu właściwe militarne cele. Niemiecki dyktator życzył sobie od swoich żołnierzy nie tylko blokady Stalingradu i unieszkodliwienia jego przemysłu, ale także pełnego zajęcia miasta. Pomóc w tym mieli Niemcom ich sojusznicy z całej Europy. Najliczniejsze z nich były siły rumuńskie, węgierskie i włoskie. Wehrmacht zgodnie z założeniami swojego planu zdołał głęboko wedrzeć się w sowieckie linie na południu ZSRR. Oddział niemieckich strzelców zawiesił nawet swoją flagę na najwyższym kaukaskim szczycie, czyli na Elbrusie. Niemcy zbliżali się do radzieckich pól naftowych w Baku, w Azerbejdżanie. Na jesieni 1942 roku Niemcy zdołali także otoczyć częściowo Stalingrad. Po ciężkich walkach nazistowska armia zajęła centrum tego miasta nad Wołgą. Sowieci przejmują inicjatywę pod Stalingradem Krwawy wysiłek Wehrmachtu poszedł jednak na marne. Rosjanie, Ukraińcy i przedstawiciele innych narodów ZSRR stawiali Niemcom zadziwiająco twardy opór. Przyczynił się do tego między innymi słynny rozkaz Józefa Stalina z lata 1942 roku: „Ani kroku wstecz!”. Już w listopadzie 1942 Sowieci rozpoczęli kontrnatarcie. Dzięki wielkiemu wysiłkowi Armii Czerwonej i nieewakuowanych mieszkańców Stalingradu, 6. Armia pod dowództwem gen. Friedricha Paulusa znalazła się w otoczeniu. Została zupełnie odcięta od pozostałych wojsk niemieckich. W wielkim kotle znalazło się blisko 300 tys. żołnierzy. Hitler kategorycznie odmówił von Paulusowi możliwości przebijania się przez pierścień okrążenia na własne tyły. 6 Armia miała czekać na nadejście odsieczy z zewnątrz i wykrwawiać przeciwnika. Zaopatrzenie dla okrążonych starano się początkowo dostarczać drogą lotniczą. Jednak w żaden sposób nie mogło ono w pełni zaspokoić potrzeb niemieckiego ugrupowania. Bitwa stalingradzka, czyli „wojna szczurów” Wzięci w kleszcze żołnierze Wehrmachtu walczyli do końca zgodnie z rozkazem Hitlera pomimo swojego dramatycznego położenia. Jednak Sowietom już drugi raz z rzędu w trakcie tej wojny sprzyjał „generał mróz”. Zarówno w trakcie boju pod Moskwą w 1941 roku, jak i rok później w czasie bitwy stalingradzkiej niemieccy żołnierze musieli walczyć w ekstremalnych dla siebie warunkach pogodowych. Temperatura sięgała minus 30 stopni Celsjusza. Oprócz zimna, pozostający w kleszczach Niemcy coraz szybciej zaczęli odczuwać braki w zaopatrzeniu. Żołnierzom Wehrmacht coraz bardziej zaczęła zaglądać w oczy klęska głodu. W Stalingradzie brutalnie walczono o każdą ulicę i niemalże każdy budynek. Żołnierze obu stron strzelali do siebie na minimalnie krótkim dystansie. Nierzadko walczyli także wręcz, używając do tego nie tylko kolb karabinów i bagnetów, ale także i saperek. Na porządku dziennym był bezpośredni kontakt między wrogimi stronami. Do tego dochodziła niezwykle duża intensywność starć ze względu na nagromadzenie olbrzymich mas wojsk na niewielkim terenie. Z tych właśnie powodów walczący w murach Stalingradu Niemcy nazwali tę bitwę „wojną szczurów”. Wynik bitwy o Stalingrad Sowieci coraz skuteczniej zacieśniali pierścień okrążenia wokół armii Paulusa, na końcu dzieląc to ugrupowanie na dwie części. Żołnierze Stalina zaatakowali także ugrupowanie niemieckie nad Donem, starające się iść Paulusowi z odsieczą. To wszystko razem doprowadziło do ostatecznego zwycięstwa ZSRR w bitwie stalingradzkiej. Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas II wojny światowej. Dane meteorologiczne były bezcenne Konflikt dotarł nawet pod koło podbiegunowe. W walkach uczestniczyły nie tylko okręty i samoloty, lecz także naukowcy i Grenlandczycy na psich zaprzęgach. Nie chodziło o zdobycze terytorialn... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pogoda-odgrywala-kluczowa-role-podczas-walk-jak-dane-atmosferyczne-wplywaly-na-uklad-sil-na-froncie-17d8d48.jpg" width="938" height="624" alt="Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas walk. Jak dane atmosferyczne wpływały na układ sił na froncie?" title="Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas walk. Jak dane atmosferyczne wpływały na układ sił na froncie?" /> 31 stycznia 1942 czerwonoarmiści wdarli się do sztabu nazistowskiego dowódcy. Dopiero co awansowany na feldmarszałka Paulus rozczarował Hitlera. Führer liczył, że dowódca popełni samobójstwo i nie da wziąć się żywcem Sowietom. Niemiecki dowódca skapitulował, a także poszedł w niewoli na współpracę ze swoimi niedawnymi wrogami. Niemiecki generał jeszcze w trakcie wojny agitował przez radio przeciwko Führerowi. Po zakończeniu działań wojennych i po powrocie z ZSRR dostał od władz NRD przydział na willę, luksusowy samochód, a nawet pozwolenie na noszenie osobistej broni. Straty obu stron w bitwie stalingradzkiej Resztki niemieckiej 6 Armii wobec braku alternatywy poszły do radzieckiej niewoli podobnie jak ich dowódca. Do łagrów trafiło około 100 tys. Niemców. Jednak tylko 6 tys. z nich przeżyło Gułag i po 1953 roku wróciło do Niemiec. III Rzesza i jej sojusznicy w całej operacji stalingradzkiej stracili łącznie ok. 850 tys. żołnierzy. Sowieci musieli liczyć się ze śmiercią ponad 1,1 mln wojskowych i cywilów. Krwawa łaźnia nad Wołgą okazała się punktem zwrotnym w całej II wojnie światowej. Stało się tak nawet pomimo tego, że jej militarne znaczenie początkowo nie było aż tak duże. Dlaczego bitwa o Stalingrad zaważyła na losach II wojny światowej? Po niezwykle poważnym i nieodwracalnym uszczupleniu sił na skutek likwidacji kotła stalingradzkiego, Niemcy musieli uzupełniać braki na froncie wschodnim przez ściąganie oddziałów z zachodu. To szybko przekuło się na sukcesy aliantów. Zaraz po Stalingradzie kruszyć zaczął się też system niemieckich sojuszy. Z „objęć Hitlera” dość szybko wyszli zarówno Włosi, jak i Rumuni. W końcu zmienili nawet front i pod koniec wojny zaczęli walczyć z niedawnymi niemieckimi sojusznikami. Od zwycięstwa w bitwie stalingradzkiej inicjatywę w walce przejęli alianci. Hitlera stać było już tylko na nieskuteczne zrywy, jak wydana sowietom bitwa pod Kurskiem jeszcze latem 1943 roku czy ostatnia rozpaczliwa ofensywa w Ardenach na Zachodzie, na przełomie lat 1944–1945. Źródło: A. Beevor, Stalingrad, 2010 Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Katyń to miejsce wyjątkowo bestialskiej zbrodni. Przez 50 lat w Polsce nie wolno było o niej mówić
Jak to się stało, że aż tylu oficerów Wojska Polskiego znalazło się w 1939 roku w rękach Sowietów? Dlaczego Katyń stał się miejscem zbrodni? Dlaczego Polacy nie byli w stanie stawić jakiegokolwiek oporu? I dlaczego prawda o zbrodni katyńskiej wyszła na światło dzienne dopiero po blisko 50 latach?
W tym artykule: Odwrót polskiego wojska na wschód i na przedmoście rumuńskie Sowieci internują polskich żołnierzy i oficerów Losy Polaków ewakuujących się na wschód w 1939 roku Tragiczny los polskich oficerów w rękach Stalina Polacy – pierwszy naród ukarany przez Stalina Katyń: przebieg zbrodni Odpowiedzialność za zbrodnię katyńską Zmowa milczenia mocarstw w sprawie mordu na polskich oficerach Amerykańskie śledztwo w sprawie Katynia Rosjanie przyznają się do winy za zbrodnię katyńską „Piąta rano. Od świtu dzień rozpoczął się szczególnie. Wyjazd karetką więzienną w celkach (straszne!). Przywieziono gdzieś do lasu; coś w rodzaju letniska. Tu szczegółowa rewizja. Zabrano zegarek, na którym była godzina 6.30 (8.30). Pytano mnie o obrączkę, którą (...). Zabrano ruble, pas główny, scyzoryk” – w tym miejscu urywa się pamiętnik jednej z ofiar zbrodni katyńskiej, mjr Adama Solskiego, datowany na 9 kwietnia 1940. Zaraz po napisaniu tych słów polski oficer został zastrzelony przez NKWD. Mjr Solski podzielił los przynajmniej 21 768 oficerów armii czynnej, jak i rezerwy, wielu przedstawicieli polskich elit, inteligencji i wyższego duchowieństwa. Wszyscy oni zginęli w lasach Katynia i w ciemnych kazamatach więzień NKWD w Charkowie i w Twerze. Co doprowadziło ich do tego tragicznego finału? Odwrót polskiego wojska na wschód i na przedmoście rumuńskie Niemiecki Blitzkrieg we wrześniu 1939 roku spowodował, że jednym z głównych założeń polskich oddziałów był generalny odwrót we wschodnim kierunku. Na Kresy zmierzały nie tylko zwarte ugrupowania Wojska Polskiego, ale też całe chmary dopiero co zmobilizowanych żołnierzy, a także oficerów rezerwy oczekujących na przydział do formujących się jednostek. Sytuacja polityczna II Rzeczpospolitej w tym czasie szybko uległa fatalnemu załamaniu. 17 września 1939 roku polską wschodnią granicę przekroczyła Armia Czerwona. Sowieci zrealizowali w ten sposób postanowienia płynące z paktu Ribbentrop-Mołotow. Razem z III Rzeszą dokonali IV rozbioru Polski. Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam Atak Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku to jeden z najczarniejszych rozdziałów w polskiej historii. Trwająca nieco ponad miesiąc walka doprowadziła do upadku polskiej państwowości i d... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/atak-niemiec-na-polske-czyli-wrzesniowa-apokalipsa-wtedy-wszystko-sprzysieglo-sie-przeciwko-nam-fot-pictorial-parade-getty-images-0051809.jpg" width="938" height="504" alt="Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam (fot. Pictorial Parade/Getty Images)" title="Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam (fot. Pictorial Parade/Getty Images)" /> W obliczu tej dziejowej tragedii jedynym wyjściem dla ratowania siły żywej polskiego wojska było wycofywanie się na tak zwane przedmoście rumuńskie. Zgodnie z ustaleniami z rumuńskimi sojusznikami, Polacy mieli mieć zapewnioną drogę ewakuacji na Zachód właśnie przez ten kraj. Nie wszyscy jednak polscy żołnierze i oficerowie znali te ustalenia albo też nie byli w stanie właściwie zareagować w obliczu wojennej zawieruchy i szalejącej dezinformacji. Sowieci internują polskich żołnierzy i oficerów Wielu polskich żołnierzy wycofując się na wschód przed Niemcami wpadało w ręce bolszewików prosto z dworców kolejowych, nierzadko z całym wyposażeniem. Zdezorientowani Polacy w większości przypadków nie podejmowali prób walki z aresztującymi ich Sowietami, także ze względu na mglisty rozkaz marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w swojej dyrektywie napisał: „Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony albo próby rozbrojenia oddziałów”. Internowanie polskich żołnierzy i oficerów wbrew wszelkim konwencjom międzynarodowym często odbywało się także na drodze podstępu. Czerwonoarmiści zapewniali Polaków o umożliwieniu ewakuacji, czasem pozorowano rzekomy sojusz polsko-radziecki przeciwko Niemcom. W ten oto sposób do sowieckiej niewoli w kilka tygodni trafiło ponad 230 tys. polskich żołnierzy, policjantów, żandarmów, urzędników państwowych i duchownych. Losy Polaków ewakuujących się na wschód w 1939 roku Liczba więzionych przez ZSRR w krótkim czasie nieco zmalała. Część uwięzionych Sowieci przekazali swoim niemieckim sojusznikom, blisko 10 tysiącom z nich udało się zbiec, a ponad 40 tys. zostało zwolnionych (dotyczyło to przede wszystkim szeregowych żołnierzy). Pozostali polscy więźniowie zostali poddani weryfikacji i segregacji. Nieliczni zdecydowali się na podjęcie współpracy z NKWD. Ogromna masa jeńców-szeregowców została przewieziona do łagrów na wschodzie ZSRR. Z kolei oficerowie i urzędnicy państwowi zostali osadzeni w specjalnych obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie na terenie zachodnich obwodów ZSRR. Wszystkie z nich zostały utworzone na terenie dawnych prawosławnych monasterów, zlikwidowanych uprzednio przez radziecką władzę. Tragiczny los polskich oficerów w rękach Stalina Uwięzieni polscy oficerowie i urzędnicy państwowi byli dla Sowietów tak zwanym obcym elementem klasowym. Wprost określił ich tak Ławrientij Beria, Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR w tajnej notatce do Józefa Stalina: „Zdeklarowani i nie rokujący nadziei poprawy wrogowie władzy sowieckiej”. Zgodnie z decyzją Stalina zostali oni przeznaczeni do rozstrzelania. Notatka została asygnowana dodatkowo podpisami wspomnianego Berii, a także innych członków Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) – Woroszyłowa, Mołotowa i Mikojana. W ten sposób bezprawnie przetrzymywani oficerowie zostali skazani na śmierć bez postawienia zarzutów, bez przeprowadzonego śledztwa i bez możliwości obrony. Polacy – pierwszy naród ukarany przez Stalina Polacy jako naród znaleźli się „na celowniku” Stalina i jego wierchuszki już wcześniej. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej w wyniku tzw. operacji polskiej NKWD, w latach 1937–1938 wymordowano ponad 110 tys. Polaków. Kilkanaście tysięcy przedstawicieli polskiej mniejszości trafiło z kolei do rozrastających się wówczas łagrów. Byli to obywatele ZSRR, mieszkający głównie w zachodniej części tego kraju, na dawnych krańcach I Rzeczypospolitej. Operacja Barbarossa to decydujące starcie II wojny światowej. Celem była totalna zagłada przeciwnika Największa wojskowa operacja w dziejach. Miliony żołnierzy z obu stron, setki tysięcy wojskowego sprzętu i tylko jeden cel – totalne zwycięstwo i totalna zagłada przeciwnika. Tak wygląda.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-99ff10c.jpg" width="938" height="579" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Polacy ucierpieli także po wcieleniu wschodnich województw II Rzeczpospolitej do Związku Radzieckiego na skutek agresji sowieckiej z 17 września 1939 roku. Po przymusowej paszportyzacji (nadaniu obywatelstwa ZSRR Polakom), przystąpiono do akcji kolektywizacji rolnictwa i tzw. rozkułaczania. Na przełomie lat 1940–1941 Sowieci posłali do łagrów na Syberii i w Kazachstanie ponad 320 tys. polskich obywateli. Katyń: przebieg zbrodni Rozstrzeliwania w trakcie „akcji polskiej”, jak i liczne mordy popełniane w czasie deportacji były popełniane przez enkawudzistów w podobny sposób, co ludobójstwo katyńskie. Często nieświadome swojego losu ofiary zbrodni miały związane na plecach ręce. Sowieccy kaci oddawali strzał z pistoletu z bliskiej odległości w tył głowy i zaraz potem wrzucali ciała Polaków do dużych dołów, zbiorowych mogił. Oficerów transportowano na miejsce zbrodni na leśnych polanach przede wszystkim niewielkimi karetkami więziennymi zwanymi czornyj woron (czarny kruk). Sposób transportu ofiar zbrodni katyńskiej nieznacznie różnił się w zależności od miejsca zbrodni. Poza lasem w Katyniu, polskich oficerów mordowano bowiem też w Charkowie (siedziba lokalnego NKWD), a potem grzebano w rejonie osady Piatichatki. Więźniów z Ostaszkowa Sowieci zabijali z kolei w Twerze (ówcześnie Kalinin) i chowali w masowych grobach w Miednoje. Oprócz tego polscy oficerowie ginęli z rąk NKWD także w Kijowie (grzebani przede wszystkim w Bykowni) i Mińsku (pochowani w Kuropatach). Łącznie, we wszystkich miejscach kaźni zbrodni katyńskiej, rozstrzelano blisko 22 tys. oficerów i urzędników państwowych II Rzeczpospolitej. Odpowiedzialność za zbrodnię katyńską Kiedy w kwietniu 1943 roku Niemcy odkryli masowe groby polskich oficerów w lesie katyńskim, najbardziej palącą kwestią stała się odpowiedzialność za popełnioną zbrodnię. Oskarżeni przez III Rzeszę Sowieci z właściwą sobie przewrotnością od razu starali się przerzucić winę właśnie na stronę niemiecką. Kiedy rząd polski na uchodźstwie wystąpił do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z prośbą o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie, Stalin zerwał stosunki dyplomatyczne z gabinetem premiera Władysława Sikorskiego. Po zainstalowaniu w Polsce marionetkowego rządu komunistycznego stało się jasne, że Warszawa w tej sprawie będzie mówiła jednym głosem razem z Moskwą. Aż do 1956 roku i do odwilży gomułkowskiej, PRL uznawała publicznie radziecką wersję wydarzeń. Głosiła ona, że polscy oficerowie zginęli z rąk niemieckich. Zmowa milczenia mocarstw w sprawie mordu na polskich oficerach Mało przekonującą wersję o niemieckim sprawstwie ZSRR próbował forsować nawet w czasie procesu norymberskiego po zakończeniu II wojny światowej. Nie spotkało się to z aprobatą zachodnich aliantów. Anglicy i Amerykanie posiadali wywiadowczą wiedzę o wydarzeniach z lat 1939–1940 i o losie zaginionych Polaków. Jednak ze względów politycznych nie podjęli w tym zakresie żadnych działań. Zarówno Wielka Brytania, jak i USA nadal pozostawały bowiem członkami koalicji antyhitlerowskiej razem ze Związkiem Radzieckim. Amerykańskie śledztwo w sprawie Katynia Sytuacja zmieniła się wraz z zapadnięciem w Europie żelaznej kurtyny. Nowy podział Starego Kontynentu i całego świata na dwa główne bloki stał się szczególnie jaskrawy w czasie konfrontacji w Korei w 1950 roku. Amerykanie starli się wówczas z komunistami koreańskimi wspieranymi przez ZSRR. Polskie nekropolie na świecie Zbliżają się dni, w których całymi rodzinami odwiedzamy groby bliskich nam zmarłych. Podróżujemy do rodzinnych stron lub wręcz przeciwnie, jedziemy w odległe miejsca, by uczcić pamięć ... Polityka USA wobec Stalina stała się bardziej kategoryczna i konfrontacyjna także i w Europie. Tym samym w latach 1950–1952 w USA doszło do powstania specjalnej komisji senackiej. Dochodzenie Amerykanów wykazało i potwierdziło odpowiedzialność Związku Radzieckiego za zbrodnię katyńską. Rosjanie przyznają się do winy za zbrodnię katyńską W latach 1956–1989 Katyń był w Polsce tematem tabu. Rząd PRL nie zajmował w tej sprawie żadnego stanowiska. Wszelkie próby podejmowania tej kwestii publicznie traktował jako wystąpienia przeciwko polskiej racji stanu. Jej podstawowym założeniem według polskich komunistów było stanie w jednym szeregu z ZSRR. Dopiero rozpad bloku wschodniego, pieriestrojka w ZSRR i demokratyczne zmiany w Polsce w 1989 roku zmieniły podejście do zbrodni katyńskiej. W 1990 roku rządzony przez Michaiła Gorbaczowa Związek Radziecki przyznał się do odpowiedzialności NKWD za zbrodnię na polskich oficerach. W 1992 roku potwierdził to także prezydent nowo powstałej Federacji Rosyjskiej, Borys Jelcyn. Źródło: A. Kunert, Katyń – ocalona pamięć, Warszawa, 2010. Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.